پرسيدم آن مرد چه كسى بود ؟ گفت : عباد بن صهيب از عوف بن ابى جميله براى من نقل كرد كه حجاج بن يوسف در ، مصحف عثمان يازده حرف را تغيير داد . . . آنگاه مطالبى را كه در روايت قبلى آمده ذكر مىكند . « 1 » باقلانى نيز در كتاب « الانتصار » بعضى از اين موارد را ذكر كرده است . « 2 »
ظاهر الفاظ اين روايت آن است كه حجاج اين تغييرات را داده است و بعضى از دانشمندان نيز چنين فهميدهاند و دلايلى در ابطال و ردّ آن آوردهاند ، « 3 » ولى تأمل در اين روايت و كلمات آن از حقيقتى پرده بر مىدارد كه شايد براى كسى كه اولين بار اين روايت را مىخواند پوشيده بماند . پيش از آنكه حقايق موجود در اين روايت را ذكر كنيم ، بعضى از اخبارى را كه درباره نقش حجاج در خدمت به مصحف و محافظت بر آن وارد شده است ، مىآوريم . پيشتر گفتيم كه اعجام و نقطهگذارى خط مصاحف زير نظر حجاج و به دستور او انجام گرفت و ابن قتيبه در كتاب « تاويل مشكل القرآن » در جايى كه از عاصم جحدرى سخن مىگويد ، اين خبر را آورده : « حجاج ، عاصم و ناجيه بن رمح و على بن اصمع را به بررسى مصاحف مأمور كرد و به آنها دستور داد كه هر مصحفى را كه مخالف با مصحف عثمانى يافتند از بين ببرند و به صاحب آن شصت درهم بدهند . اين خبر را ابو حاتم از اصمعى براى من نقل كرد و شاعر در اين باره مىگويد :
و الا رسوم الدار قفرا كأنّه * كتاب ماه الباهلى ابن اصمعا
« 4 » ابو طيب لغوى در اخبار اصمعى آورده است : « على بن اصمع جدّ پدر اصمعى از طرف حجاج متولى از بين بردن مصحفهاى مخالف با مصحف عثمانى بود و شاعر در اين شعر او را اراده كرده است : « الا رسوم الدار . . . »
اين روايت كه ابن قتيبه و ابو الطيب آورده اشاره به اين مىكند كه حجاج به محافظت بر هجاى كلمات به همانگونه كه در مصحفهاى امام بوده علاقه داشته است و از آنجا كه كوفه جايگاه عبد اللّه بن مسعود در عراق بود و او و يارانش پس از يكسان سازى مصحفها در
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ص 118 - 117 .
( 2 ) بنگريد به : نكت الانتصار ، ص 399 .
( 3 ) بنگريد به : دكتر عبد العال سالم مكرم : ص 33 - 32 .
( 4 ) مراتب النحويين ، ص 105 ، چاپ دوم .