ابتداى امر از تسليم مصاحف خود و يا سوزاندن آنها خوددارى مىكردند ، لذا احتمال دارد كه بعضى از حروف از مصاحف قديمى ابن مسعود و يارانش به مصاحف عثمانى در كوفه راه يافته باشد و از اين جهت علاقه حجاج به اينكه مصاحف در هجاى خود يكسان باشند او را وادار كرد كه اين كار را به گروهى از دانشمندان عصر خود واگذار كند تا آنها در مصاحف بنگرند و هر كدام كه با مصحف عثمانى مخالف بود از بين ببرند و به صاحب آن مقدارى پول بدهند كه بتواند نسخهاى از مصحف عثمانى را تهيه كند و از اينجاست كه احتمال قوى داده مىشود كه اين گروه از دانشمندان مصاحفى را ديده باشند كه با مصحف عثمانى تنها در چند حرف اندك مخالفت دارند و آنها خواستهاند آنها را تغيير بدهند و مصحف را از بين نبرند ، و شايد كار آنها به نوعى مربوط به حجاج باشد ، چون او بود كه آنها را به اين كار واداشته بود و لذا در روايت چنين آمده كه حجاج يازده مورد را در مصحف تغيير داده ، يعنى تصحيحى اين موارد به امر او بوده است .
اگر به متن روايت نگاه كنيم ، مىبينيم كه كلمه « غيّر » در آن آمده يعنى تبديل كرد ، و اين الزاما به معناى تغيير دادن درست به نادرست نيست ، بلكه تغيير گاهى از نادرست به درست انجام مىگيرد و خطا باعث تغيير دادن آن به درست مىشود و خطايى كه در اين حالت احتمال داده مىشود اين است كه در بعضى از مصاحف ، حروفى مطابق با قرائت ابن مسعود كه مخالف با مصحف عثمانى است راه يافته باشد و در اين صورت كار درست اين بوده كه آنها را به همان چيزى كه در مصحفهاى امام است برگردانند .
بنابراين ، مىتوان اين روايت را در پرتو همين نظر فهميد . بلكه وجه ديگرى براى اين روايت نمىبينم بخصوص اگر به آن يازده مورد توجه كنيم . حرف اول « لم يتسنّ » ( 2 / 259 ) است و پيشتر در آخر فصل دوم از همين بحث اشاره كرديم كه زيد و همراهان او از عثمان راجع به اضافه كردن هاء بر اين كلمه پرسيدند و او دستور داد كه اضافه كنند و آنها اضافه كردند و
لَمْ يَتَسَنَّهْ
نوشتند .
و روايت شده كه اين حرف در مصحف ابن مسعود ( يتسنّ ) بدون هاء بوده است . « 1 »
هامش
( 1 ) بنگريد به :Jeffer , ( AR . ) : Materials for the histot ofthe dut , ah - The old codices , leiden31 .Brill . 1937 p