شهرهاى اسلامى قرآن را مطابق آنچه كه براى آنها روايت شده است و از صحابهاى كه ميان آنها زندگى مىكردند حفظ كردهاند ، مىخوانند و در آن بسيارى از موارد رخصت حروف هفتگانه بوده است ، ولى آنها قرآن را موافق با خط مصحف خواندند نه مخالف با آن ، و اين به جهت ميل آنها به خارج نشدن از اجماع صحابه بود و براى همين است كه تمام قرائتهايى كه نقل آنها صحيح بوده و از رسم مصحف خارج نشده ، به نوعى با رسم ارتباط داشته است و به طورى كه پيش از اين گفته شد ، موافقت رسم يكى از شرايط قرائت صحيح گرديد و بر ماست كه ملاحظه كنيم تعيين قرائتى كه مصحف بر اساس آن نوشته شده ممكن نيست ، زيرا هر قرائتى كه با رسم موافق باشد ، ممكن است كه همان قرائت مورد نظر باشد و موضوع انتخاب قرائتها در اين كار تأثير داشته است . مكى بن ابى طالب اين قضيه را تفصيل داده و گفته است كه مصحف بر يك حرف و قرائت نوشته شد ، ولى خط آن احتمال چندين قرائت را دارد چون نقطه و ضبط نداشت ، ولى ما اين قرائت خاص را نمىشناسيم و لذا براى ما جايز است كه قرآن را با قرائتى كه روايت آن صحيح و در عين حال با خط مصحف مطابق باشد ، بخوانيم تا هدف عثمان و پيروان او را دنبال كنيم . و شك نيست كه بيش از يك تلفظ در هر حرفى مورد نظر عثمان نبوده ، پس اين افزايش را بايد از باب حروف هفتگانهاى كه قرآن بر اساس آن نازل شده دانست . آنگاه مىگويد : « مسلمانان در پذيرش اين قرائتها كه با خط مصحف مخالف نيست اجماع كردهاند ، و اگر قرائت بيش از يك وجه را ترك كنيم ، شايد كسى بگويد آنچه ترك شده همان منظور عثمان بوده است » « 1 » .
اولا : وجوه مخالف رسمى كه جايز است و به طبيعت كتابت مربوط مىشود
دانشمندان علم رسم و قرائت و علماى علوم عربى احساس كردند كه هجاى بعضى از كلمات در موارد بسيارى شامل علامتهاى زايدى است كه تلفظ نمىشود . و نيز شامل علامتهايى است كه بر خلاف رسم آنها تلفظ مىشود و حروفى است كه تلفظ مىشود ولى در كتابت علامتى ندارد و براى همين بود كه آنها گفتند كه بايد از تلفظ روايت شده و
هامش
( 1 ) بنگريد به : الابانه ، ص 5 - 4 .