ولى به هر حال ، روزگارى هر قرائتى غير از قرائتهاى هفتگانه ، شاذ قلمداد مىشد .
آگاهىهاى موجود درباره روش تأليف كتب قرائات پيش از ابن مجاهد براى ما روشن مىكند كه انتخاب او تأثير عميقى در اين زمينه داشته است . ابن عطيه در مقدمه تفسير جامع خود وقتى از نقطه گذارى مصاحف در خلافت عبد الملك سخن مىگويد ، اظهار مىدارد كه حجاج والى عراق ، حسن و يحيى بن يعمر را به اين كار وادار نمود و در اين باره كتابى در واسط تأليف شد كه در آن روايتهايى كه درباره اختلاف مردم در قرائتهاى موافق خط نقل شده بود ، جمع آورى گرديد و مردم روزگارى دراز همين روش را ادامه دادند تا اينكه ابن مجاهد كتاب خود را درباره قرائتها تأليف نمود « 1 » . از اين متن استفاده مىشود كه يحيى بن يعمر ( متوفى پيش از 90 ه ) همان كسى بوده كه آن كتاب را تأليف كرده است و ميان تاريخ تأليف يحيى كه در كتاب خود قرائت مخالف خط را شاذ قلمداد كرد ( همان گونه كه از متن قبلى فهميده مىشود ) و عصر ابن مجاهد ، كتابهاى بسيارى تأليف شده است . يك پژوهشگر معاصر كتابهايى را كه تا عصر ابن مجاهد درباره قرائات نوشته شده ، احصا كرده و از چهل و چهار كتاب ياد كرده است « 2 » كه نخستين آن كتاب يحيى بن يعمر است ، سپس كتابها را پشت سر هم ذكر كرده و مىگويد : يازده كتاب مربوط به قرن دوم و بيست و نه كتاب مربوط به قرن سوم و سه كتاب مربوط به اوايل قرن چهارم است . البته بعيد نيست كه اين آمار ، جامع تمام كتابها نباشد ولى به هر حال از يك حقيقت خبر مىدهد كه بعضى از پژوهشگران از آن غفلت كردهاند و آن اينكه تدوين قرائات و تأليف در اين باره به همان زمانهاى نخستين برمىگردد و اين امر همگام با نقل شفاهى و روايت صورت گرفته است « 3 » .
هامش
( 1 ) مقدمه تفسير ابن عطيه ، ص 275 و اين متن را قرطبى نيز نقل كرده ( ج 1 ، ص 63 ) و نيز بنگريد به : فؤاد سزگين : ج 1 ، ص 147 .
( 2 ) دكتر عبد الهادى الفضلى : قرائة ابن كثير و اثرها فى الدراسات النحويه ، رساله دكتراى او كه به دانشكدهء دار العلوم دانشگاه قاهره در سال 1975 تقديم كرده است ( ص 65 - 60 ) و بنگريد به : ابن نديم : ص 35 و دكتر عبد الصبور شاهين : تاريخ القرآن ، ص 217 .
( 3 ) جرجى زيدان در تاريخ آداب اللغة العربية ، ج 1 ، ص 244 - 243 مىگويد : قرائتها با اسناد نقل شده و در كتابها تدوين نشده مگر بعد از نضج گيرى تمدن اسلامى - بر حسب تعبير او - و گفته است كه مشهورترين كتابى كه در اين باره به دست ما رسيده كتاب ايضاح الوقف و الابتداء از ابو بكر انبارى ( متوفى 328 ه ) است ( مىدانيم كه اين كتاب درباره وقف در قرآن است ) و پس از آن كتاب : التيسير و جامع البيان و المفردات از ابو عمرو دانى ( متوفى 444 ه ) است . اين سخن جرجى زيدان بسيار نارساست و با زمان نگارش كتاب جرجى زيدان و اطلاع مؤلف آن تناسب دارد در حالى كه بحث از تاريخ قرآن و قرائات هر روز كشف جديدى ارائه مىدهد . ولى كسانى را مىبينيم كه جز