يك لهجه عربى است كه داخل در قرائت نيست » . « 1 » بنابراين از نظر انبارى ، روايت و صحت نقل اساس كار است . زجاج نيز همين معنا را ذكر كرده و قرائت حسن را كه در آيه :
أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
( بقره 2 / 161 ) ( اجمعون ) خوانده ، مورد مناقشه قرار مىدهد و مىگويد : « 2 » « اين از نظر قواعد عربى اشكال ندارد ولى به سبب مخالفت با خط مصحف من آن را ناپسند مىدانم و در قرائت بايد پيرو سنت بود و التزام به سنت در اينجا نيز از نظر اهل عربيت بهتر است چون اجماع در قرائت به معناى خوب و عالى واقع مىشود » .
با استناد به اين مطلب است كه قراء و نحويها تصريح كردهاند كه قياس در قرائت جايز نيست . ابن جنى گفته : قرائتها با روايت انتخاب مىشوند و نبايد از آن تجاوز كرد . » « 3 » و هر يك از ابن مجاهد و ابو الطيب عبد المنعم بن غلبون ( متوفى 389 ه ) و ابو على فارسى از عدم جواز قياس در قرائتها سخن گفتهاند . ابن مجاهد مىگويد : « 4 » « اگر قرائت از روى قياس بود ، لازم بود كسى كه در ( فى الغار ) و ( بخارجين ) اماله مىكند ، در ( بطارد المؤمنين ) ( شعراء 26 / 114 ) و در
الْغارِمِينَ
( توبه 9 / 60 ) نيز اماله كند . » و ابن غلبون مىگويد : « 5 » « در قرآن قياسى وجود ندارد ، نه در فتحه و نه در اماله . » و ابو على مىگويد : « چنين نيستك ه هر چيزى كه در قياس عربى جايز باشد ، تلاوت با آن نيز جايز شود ، مگر اينكه به اين قياس ، روايت مستفيضى از قرائت و اخذ پيشينيان ضميمه شود . چون قرائت سنت است » « 6 » .
چنين انديشهاى در مورد قرائتها همان معيارى است كه در انتخاب قراء مورد توجه بوده است . ابو عبيد قراء مكه را كه پس از نسل تابعين قرائت به آنها رسيد ، ذكر كرده كه عبارتند از : ابن كثير و حميد بن قيس الاعرج و محمد بن محيصن و درباره ابن محيصن گفته است :
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ج 1 ، ص 465 .
( 2 ) اعراب القرآن و معانيه ، ص 202 .
( 3 ) الخصائص ، ج 1 ، ص 398 .
( 4 ) السبعه ، ص 149 .
( 5 ) او در كتاب خود « الاستكمال فى التفخيم و الاماله » اين مطلب را گفته است ( خطى ) ، در كتابخانه موزه بريتانيا به شماره ( 3941 / 2 شرقيات ) برگ 54 أ به نقل از دكتر احمد نصيف الجنابى در : الدراسات اللغوية و النحويه فى مصر ، رساله دكتراى او براى دانشكده دانشگاه عين شمس ، 1975 ، ص 42 .
( 6 ) الحجة ، ج 1 ، ص 5 ، و بنگريد به : ابو حيان : البحر المحيط ، مجلد 1 ، ص 20 .