مانند يك سنتى قرار دادهاند كه كسى حق ندارد از آن تجاوز كند » .
علماى بعد از ابو عبيد نيز از اين اركان سهگانه با عبارتهاى مشابه و نزديك به هم سخن گفتهاند كه با سخن ابو عبيد كه ابوبكر انبارى نقل كرده چندان تفاوتى ندارد . مكى مىگويد « 1 » : « بيشتر انتخابهاى قراء در حروفى است كه در آن سه چيز جمع شده باشد : قوت در قواعد عربى ، موافقت آن با مصحف و اجتماع عموم بر آن . » سپس منظور خود را از اجتماع مردم ، اتفاق نظر اهل مدينه و اهل كوفه دانسته است و گفته شده كه منظور از آن ، اجتماع مردم مكه و مدينه است ، ولى در جاى ديگرى از اين ركن چنين تعبير آورده است « 2 » :
« اينكه قرائت را تا پيامبر از افراد موثق نقل كند » . به اين اركان سهگانه قرائت ، ابو عمر و دانى نيز اشاره كرده است « 3 » و آنچه را كه مكى گفته هر كدام از علم الدين سخاوى « 4 » و زركشى « 5 » و ابن حجر « 6 » نيز نقل كردهاند ، سپس شمس الدين ابو الخير بن الجزرى ( متوفى 833 ه ) كسى كه علم قرائت به او منتهى شده است ، پا پيش گذاشته و در بيان اركان قرائات صحيح چنين فيض داده است « 7 » : « هر قرائتى كه با قواعد عربى ولو در يك وجه موافق باشد و با يكى از مصاحف عثمانى ولو به طور احتمالى موافق باشد و سند آن نيز صحيح باشد ، آن يك قرائت صحيح است كه رد آن جايز نيست . » او سپس هر كدام از اين ركنها را شرح و نقل و نقد و بيان كرده است . سيوطى مىگويد « 8 » : « بهترين كسى كه در اين باره سخن گفته است ، پيشواى قاريان زمان خود ، شيخ شيوخ ما ابو الخير الجزرى مىباشد . » سپس كلام او را درباره اركان قرائت نقل كرده است .
به زودى هر كدام از اين سه ركن را عرضه خواهيم كرد تا منظور از آنها دانسته شود . البته به جنبههايى كه رابطه ميان قرائتهاى و رسم را روشنتر سازد بيشتر خواهيم پرداخت .
هامش
( 1 ) الإبانة ، ص 49 .
( 2 ) الإبانة ، ص 18 .
( 3 ) ابن الجزرى : النّشر ، ج 1 ، ص 9 .
( 4 ) بنگريد به : جمال القراء ، برگ 154 ب .
( 5 ) البرهان ، ج 1 ، ص 331 .
( 6 ) فتح البارى ، ج 10 ، ص 407 .
( 7 ) النشر ، ج 1 ، ص 9 .
( 8 ) الاتقان ، ج 1 ، ص 210 و بنگريد به : اتمام الدّراية ( از او ) ص 36 .