ثانيا : گزينش و اثر آن در قرائتها
مصحف عثمانى به طورى كه در مبحث سوم از فصل دوم گفتيم ، مطابق با يك قرائت نوشته شده بود ولى خط آن احتمال بيش از يك قرائت را داشت ، زيرا كه نقطهگذارى و اعراب گذارى نشده بود . « 1 » و پس از آنكه مصاحف عثمانى به شهرها فرستاده شد اهل هر شهرى از قرائت خود آن قسمت را كه با خط مصحف موافق بود خواندند و آن قسمت كه مخالف بود ترك كردند . « 2 » و به نظر مىرسد كسانى كه عثمان آنها را همراه با مصاحف فرستاده بود سعى نكردند كه مردم را بر قرائت خودشان وادار كنند . ابو طاهر بن ابى هاشم ( متوفى 349 ه ) شاگرد ابن مجاهد گفته است : « 3 » « سبب اختلاف قرائتهاى هفتگانه و غير آنها اين بود كه در مناطقى كه مصاحف را به آنجا فرستادند كسانى از صحابه بودند كه مردم منطقه از او ياد گرفته بودند و مصاحف خالى از نقطه و اعراب بود . مىگويد : اهل ناحيهاى بر قرائتى كه از صحابه شنيده بودند ، به شرط موافقت با خط مصحف ثابت ماندند و اگر مخالف خط مصحف بود ترك كردند و به دستور عثمان كه صحابه با او موافق بودند عمل مىكردند چون آن موافق با احتياط در قرآن بود » .
اگر مصحف عثمانى مطابق قرائت معينى نوشته شده ، پس چرا آن را به طور مشخص در قرائت يك قارى و يا در شهرى از شهرها نمىيابيم ؟ بنابر آنچه گذشته مىتوان گفت كه قرائت اهل مدينه در قرن اول هجرى نزديكترين قرائت به اين قرائت بود و آن همان قرائتى بود كه به قرائت عمومى و قرائت جماعت « 4 » شهرت داشت ، « 5 » و به نظر مىرسد كه شيوههاى اين قرائت بتدريج از ياد رفت ، چون پيشوايان قرائت بر اساتيد بسيارى قرائت كرده بودند و از قرائتهاى اين اساتيد قرائتى را بر مىگزيدند و آن را ادامه مىدادند ، و اين پديده از همان آغاز به وجود آمد . ابن الجزرى نقل مىكند كه ابن عباس ( متوفى 68 ه ) قرآن را طبق قرائت زيد بن ثابت مىخواند مگر هيجده حرف كه آنها را از قرائت ابن مسعود اخذ كرده
هامش
( 1 ) بنگريد به : مكى : الإبانة ، ص 4 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 29 .
( 3 ) ابن حجر : فتح البارى ، ج 10 ، ص 406 و بنگريد به مكى : الابانه ، ص 14 - 15 .
( 4 ) بنگريد به : زركشى : ج 1 ، ص 237 .
( 5 ) ابوبكر باقلانى : ص 417 .