نظر مىرسد كه دو علامتى كه بر حركت و تنوين دلالت دارند به يك صورت به كار برده مىشوند . من تمام مواردى را كه در مصحفهاى خطى با علامت گذارى خليل اعراب گذارى شده بود ملاحظه كردم ، اختلافى در آن نديدم .
ثالثا : ضبط مواردى كه هجاى آن كاستى يا افزايش دارد
هيچ نگارشى وجود ندارد كه علامتهاى مكتوب آن با حروف منطوق آن مطابقت كامل داشته باشد ( به طورى كه در فصل مقدماتى بيان كرديم ) . كتابت عربى در دورهاى كه مصاحف عثمانى در آن نسخه بردارى شد ، ويژگيهايى داشت كه از جمله آنها اين بود كه علامت فتحه بلند در بسيارى از كلمات نوشته نمىشد و نيز علامت ضمه و كسره بلند وقتى با واو و ياء جمع مىشدند ، حذف مىگرديد و كتابت عربى در آن زمان حركتهاى كوتاه را نشان نمىداد و در مقابل آن بعضى از علامتها بود كه به نظر زايد مىرسيد و تلفظ نمىشد ، مانند الفى كه پس از واو آخر كلمه نوشته مىشد . و مانند نوشتن همزه در بعضى از موارد همراه با الف و ياء يا الف و واو ، و نيز فتحه بلند كه در بعضى از موارد به صورت ياء و واو نوشته مىشد .
نقطه گذاران مصاحف توانستند نقص مربوط به حركتهاى كوتاه را با علامتهاى خارجى بر طرف سازند ، ولى بر طرف كردن نقص مربوط به علامتهاى حركات بلند و يا اضافه شدن الف و واو و ياء كار آسانى نبود كه مثلا علامتهاى حذف شده اضافه شوند و يا علامتهاى زايد حذف شوند . همچنين آسان نبود در مواردى كه فتحه بلند با واو و ياء نوشته شده بود آنها را تبديل به الف كنند . براى همين بود كه نقطه گذاران مصاحف بعضى از وسايلى را به كار گرفتند كه خواننده را به علامت محذوف رهبرى كند و علامت زايد را به او بشناساند و اين باب را از متعلقات علم نقطه گذارى و ضبط مصاحف قرار دادند و لذا ابن وثيق مىگويد : « 1 » « از چيزهايى كه به ضبط دلالت دارد ، نوشتن حروف حذف شده به رنگ قرمز است » .
درباره چگونگى ضبط مواردى كه هجاى آن ناقص است ، دانى فصولى را در كتاب
هامش
( 1 ) لوح 37 .