گذاران از اهل اندلس علاوه بر كشيده قرمزى كه در درج كلام بر حركت پيش از الف وصل دلالت مىكند ، علامت ديگرى هم به كار بردهاند كه بر كيفيت ابتدا با همزه وصل دلالت دارد . « آنها بالاى الف نقطهاى با رنگ سبز يا لاجوردى مىگذارند تا فرقى باشد ميان آن حركت الف كه تنها در حال ابتدا پيدا مىشود و ميان حركات همزهها و ساير حروف كه در هر دو حال ثابت هستند ، هم در وصل و هم در ابتدا ، بدين گونه كه اگر با فتحه شروع شود نقطهاى به رنگ قرمز گذارند و اگر با كسره شروع شود ، نقطه را زير حرف قرار مىدهند و اگر با ضمه شروع شود ، نقطه را جلوى آن قرار مىدهند . ولى نقطه گذاران از اهل مشرق چنين كارى را انجام نمىدهند » « 1 » .
دانى گفته است كه در مصحفى كه حكيم بن عمران در سال 227 هجرى نوشته و نقطه گذارى كرده ديده است كه هر كجا ما قبل الف وصل مفتوح بوده ، صله روى الف قرار گرفته و هر كجا ما قبل الف مكسور بوده صله زير الف قرار گرفته و هر كجا ما قبل الف مضموم بوده ، صله وسط الف قرار داشته است . « 2 » به نظر مىرسد كه ناسخان مصاحف در بيشتر موارد روى همزه وصل علامتى نمىگذاشتند و لذا در مصحفى كه ابن بواب در سال 391 ه نوشته و ما نسخه عكسى آن را ديدهايم ، اثرى از علامت وصل نيست . همچنين در مصحف مكتوب در سال 499 هجرى كه در دار الكتب المصريه نگهدارى مىشود ، ناسخ علامت وصل را در جايى نگذاشته ، در حالى كه در ورقى از مصحفى كه در سال 559 هجرى نوشته شده و موريتز آن را در مجموعه خود ( لوح 86 ) آورده بالاى الف يك حرف صاد گذاشته شده و نيز در مصحفى كه به خط مغربى در سال 556 هجرى نوشته شده و موريتز آن را در آورده ( لوح 47 ) كشيده كوچكى روى الف در صورتى كه ما قبل آن مفتوح باشد و زير الف در صورتى كه ما قبل آن مكسور باشد و وسط الف در صورتى كه ما قبل آن مضموم باشد ، قرار گرفته است و به نظر مىرسد كه كاتب علاوه بر آن ، دايرهاى كه گاهى به رنگ سبز است روى الف گذاشته است كه اشاره به كيفيت ابتدا با همزه وصل است . و به نظر مىرسد كه ننوشتن علامت الف وصل تا مدتها ادامه داشته و لذا در مصحفى كه در سال
هامش
( 1 ) دانى : المحكم ، ص 86 - 87 و بنگريد به : ابن وثيق : لوح 37 .
( 2 ) دانى : المحكم ، ص 87 .