روى الف قرار مىگيرد در حالتى كه به صورت همزه باشد ، مانند ( أخذ ) ، و بعد از الف قرار مىگيرد در حالتى كه همزه متاخر باشد و با فتحه بلند تلفظ شود كه نشان دهنده الف قبل از همزه است ، مانند : ( جاء ) . محل همزه در مثل اين كلمات وقتى روشن مىشود كه به جاى همزه حرف عين قرار بدهيم و مثلا در مثال اول بگوييم : ( عامن ) كه همزه قبل از الف رسم شده است و در مثال دوم بگوييم : ( عخذ ) كه همزه همان الف است و در مثال آخر بگوييم :
( جاع ) كه همزه بعد از الف است ، و همزه با واو و ياء نيز مانند الف است كه در هر محلى از كلمه باشند واقع مىشوند « 1 » .
استعمال حرف عين - يا هر حرف صامت ديگر - در تعيين محل همزه در حروف سه گانه ( الف و واو و ياء ) وسيله دقيقى است كه نقطهگذاران را به ضبط نقطه همزه در اين حروف قادر كرده است ولى بعضى از نقطهگذاران ، بخصوص نحويها ، در تعيين محل نقطه همزه در حروف سهگانه زيادهروى كردهاند . دانى مىگويد : « 2 » « از بعضى متقدمان از نقطه گذاران و نحويها نقل شده كه آنها احكام بسيارى غير از آنچه گفته شد براى همزه با حروف مد بيان كردهاند و همزه را در جاهاى مختلفى از حروف مد قرار دادهاند و واو و الف و محل همزه در اين دو حرف را لقبهاى گوناگونى دادهاند ، مانند : « هامة الواو » و « يا فوخ الواو » « و قمحدوة الواو » « و جبهة الواو » و « خاصرة الواو » و « مضجع الواو » و « قفا الواو » « و ذنب الواو » و غير آنها از لقبهايى كه براى وقوع همزه بر الف و واو و ياء ساختهاند ، هيچ كدام از اينها وجهى ندارد و مطابق قياس نيست و معنا و حقيقتى در تلاوت و اثرى در روايت ندارد . » سپس دانى براى انحصار مواضع همزه در سه محل از اين حروف به محلى كه حرف عين جايگزين همزه شود ، استدلال مىكند و اينكه همزه پيش از حرف و يا با حرف و يا بعد از حرف قرار گيرد و نقطه همزه در محلى كه عين در آنجا آشكار مىگردد ، گذاشته مىشود .
اكنون كه محل همزه با محل عين امتحان مىشود و نقطه همزه در محل عين گذاشته
هامش
( 1 ) بنگريد به : دانى : المحكم : ص 119 و 130 و 138 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 146 . دانى روش نحويها را در نقطهگذارى واو و الف با حركات و همزه و تنوين در ملحقى كه در آن روش اهل عربيت و نحويها را در نقطهگذارى ذكر كرده ، آورده است .