در آغاز اين فصل اشاره كرديم كه دانى عقيده نحويهاى قديم و اهل عربيت را درباره نقطهگذارى در ضميمهاى كه در آخر كتاب « المحكم » دارد آورده و در آنجا روشهاى آنها را كه گاهى با اهل نقطه اختلاف دارد بيان كرده است . مثلا در كنار تقسيمات بسيارى كه براى محل نوشتن همزه در الف و واو و ياء وجود دارد ، مىبينيم آنها همزه مفتوح ممدوده را در كلماتى مانند : ( ءامن ، ءادم ، و ءاخر ) بعد از الف نقطهگذارى مىكنند يعنى در جلوى آن و سمت چپ آن ، و همزه مفتوحهاى را كه فتحه كوتاه دارد مانند : ( أمر ، أخذ ، أتى ) پيش از الف نقطهگذارى مىكنند يعنى پشت آن و سمت راست آن . « 1 » و زجاجى گفته است : « 2 » « نقطه هر الف استفهام يا الف غير ممدوده مفتوحه ، در پشت آن است و اين برعكس عقيده عموم اهل نقطه است و بر خلاف آزمايشى است كه با حرف عين در پيدا كردن محل همزه انجام مىدهيم .
ابو حاتم سجستانى بنا به نقلى كه ابن ابى داود از او كرده ، در مسأله نقطهگذارى همزه روش متقدمان از نحويها و اهل عربيت را پيش گرفته « 3 » ولى بايد دانست كه كار بر محقق كتاب او در فهم اصطلاحات اهل نقطه مشتبه شده است « 4 » و لذا محل نقطه در مثالهايى كه با خط كوفى در حاشيه آورده غالبا غلط است . او در فهم دو اصطلاح « قفا الالف » ( يعنى پشت الف ) « و بين يدى الالف » دچار اشتباه شده و نقطهاى را كه بايد در پشت الف باشد ، سمت چپ الف و بالاى آن قرار داده و نقطهاى را كه بايد جلوى الف باشد در سمت راست الف و بالاى آن قرار داده است « 5 » ، در حالى كه درست آن است كه پشت الف ، همان سمت راست آن ، و جلوى الف سمت چپ آن است . « 6 » اثر اين فهم نادرست در نقطهگذارى كلمه « فمثله » ( بقره 2 / 264 ) آشكار شده است . او در اين كلمه نقطه اعراب را قبل از لام گذاشته در حالى كه ابو حاتم بنا به نقل ابن ابى داود گفته است : « يك نقطه بالاى ميم و يك نقطه جلوى
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ص 229 .
( 2 ) الجمل ، ص 275 و بنگريد به : ابن ابى داود : ص 144 .
( 3 ) المصاحف ، ص 144 به بعد .
( 4 ) او آرتر جفرى مستشرق معروف است .
( 5 ) بنگريد به : ابن ابى داود : ص 144 - 145 .
( 6 ) بنگريد به : دانى : ص 229 و 230 و 237 و 246 .