در مصحف منسوب به امام جعفر صادق عليه السلام كه در دار الكتب المصريه موجود است ، مىبينيم كه اين پديده شامل تمام حروفى است كه احتياج به نقطه دارد و در همه كلمات با مركبى به رنگ متن است . « 1 » و همين طور است در مصاحف قديمى ديگر . « 2 » و شايد استخدام اين خطوط در اعجام ، با وجود امن از اشتباه ، براى اين بوده كه اين علامتها با خطوط پهنى كه متن مصاحف قديمى با آن نوشته شده ، متناسب باشد .
راجع به چگونگى گذاشتن نقطهها و يا خطوط كوتاه و محل آنها از حروف ، بايد بگوييم كه يك نقطه يا خط غالبا زير دندانهء حرف گذاشته مىشود خواه در اول باشد يا وسط يا آخر و در حروفى كه بايد نقطه بالاى آن باشد ، بالاى دندانهء حرف گذاشته مىشود ، و اين نسبت به حروفى مانند باء و نون صادق است . و اما بقيهء حروفى كه يك نقطه دارند . نقطه را زير حرف يا بالاى آن در اول يا وسط يا آخر حرف مىگذارند ، همچنين دو نقطه يا دو خط زير دندانهء حرف يا بالاى آن قرار مىگيرد ، ولى گاهى به شكل عمودى ( : ) و گاهى به شكل افقى ( . . ) قرار مىگيرد و يا به شكل خط مايل است . دو خط هم غالبا يكى روى ديگرى قرار مىگيرد ، به اين صورت ( ) . اما آنچه كه ناسخان مصاحف پس از قرون اوليه بر آن استقرار يافتهاند ، اين است كه دو نقطه را چه روى حرف و چه زير آن ، به صورت افقى قرار مىدهند .
اين حالت را در يك مصحف قديمى محفوظ در توپ قاپى سراى مىبينيم . « 3 » ولى آنچه كه ناسخان مصاحف بر آن عادت دارند ، قرار دادن سه نقطه به شكل مثلث است كه رأس آن به طرف بالاست به اين صورت : ( ث ، ث ، ث ) .
محل سه نقطه در حرف شين بدين گونه بود كه آنها را به سه دندانهء شين تقسيم مىكردند و اين در حالت استفاده از سه خط در اعجام حرف بود ( تتت ) حتى يك نمونه پيدا نكرديم كه درآن سه خط به شكل سه پايه باشد . در حالت اعجام با سه نقطه نيز ديده
هامش
( 1 ) بنگريد به : 36 - 31Moritz . pl( 2 ) بنگريد به : ناصر نقشبندى : المصاحف الكريمة فى صدر الاسلام ، ص 35 و منجد : شكل 14 ، 27 ، 32 و موريتز : لوح 17 ، 30 - 19 ، 39 ، 44 و نيز بنگريد به : ناجى زين الدين : مصور الخط العربى ، شكل 47 ، 79 ، 83 .
( 3 ) همان مصدر ، شكل 28 ، ص 58 ، س 9 .