گروهمان اين نوع نقطهگذارى را مربوط به مصاحف خيلى قديمى مىداند . « 1 » او اين مطلب را هنگام بحث از نقش منارهء « باب الواد ، در كلمه ( ثمنيه ) ذكر كرده . در اين نقش كه تاريخ آن به خلافت عبد الملك بن مروان ( 86 - 65 ) مربوط مىشود ، مىبينيم كه اين كلمه با خطوط كوتاه نقطه گذارى شده است ، اما در تصويرى كه از اين نقش منتشر شده روى حرف ثاء فقط دو خط ديده مىشود . آيا كاتب آن ثاء را تاء نقطه گذارى كرده يا خط سوم در تصوير آشكار نشده است ؟ و نيز در اين كلمه مىبينيم كه نون با يك خط در بالا و ياء با دو خط در پايين نقطه گذارى شده است .
پديدهء اعجام با خطوط كوتاه در بيشتر نمونههاى خطى مصاحفى كه به آنها دست يافتيم آشكار است و آن شامل تمام حروفى مىشود كه احتياج به نقطه دارد و در عين حال كمتر كلمهاى است كه به طور كامل با اين روش نقطه گذارى شده باشد . مثلا اين پديده در مصحف تاشكند كه نسخه عكسى آن در دار الكتب المصريه است ، ديده مىشود ولى نادر است و در حروف باء ، ياء ، نون ، تاء ، ثاء ، شين ، فاء ، خاء ، غين آشكار است و همين پديده در مصحف جامع عمرو عاص كه مورتيز آن را مربوط به قرن اول يا دوم مىداند ، « 2 » بيشتر روشن است و كلماتى ديده مىشود كه به طور كامل به اين روش نقطه گذارى شدهاند ، مانند : ( آل عمران 3 / 195 )
جَنَّاتٍ تَجْرِي
و ( 3 / 196 ) و
تَقَلُّبُ
و ( 3 / 197 )
قَلِيلٌ ثُمَّ
و ( نساء 4 / 12 ) « بورث أح أو أحب » اين خطوط با همان مركب متن با خط بلندى نوشته شده و گويا اين روش مورد استعمال قرار گرفته تا از اشتباهى كه در حالت اعجام حروف با نقطههاى سياه و استعمال نقطههاى گرد ممكن است به وجود آيد ، اجتناب شود ، و از اين رو اين روش تنها در مصاحف قديمى مشاهده شده و در مصحف منسوب به عثمان بن عفان كه در مسجد الحسين در قاهره نگهدارى مىشود « 3 » و نيز در يك مصحف قديمى كه در موزه برلين ، است ، « 4 » ديده مىشود ، و نيز در مصحف محفوظ در موزه توپ قاپى در استانبول « 5 » و
هامش
( 1 ) . 58 .1 . Grohmann : Arabic Inscriptions p( 2 ) بنگريد به : 12 - 1Mdritz , pl( 3 ) لوحى از اين مصحف را در كتاب مخلفات الرسول فى المسجد الحسينى از دكتر سعاد ماهر ، لوح 16 بنگريد .
( 4 ) همان مصدر ، لوح 17 .
( 5 ) نمونههايى از آن را در كتاب دكتر منجّد ، شكل 28 ، 29 ص 58 و 60 ببينيد .