شده و نظام ديگرى جايگزين آن شده همان گونه كه دانى ( متوفى 444 ه ) آن را تصوير كرده است ، تا مىرسيم به عصر قلقشندى ( متوفى 821 ه ) كه او با قاطعيت نقطه قاف را بالاى آن مىداند و مىگويد : « 1 » « درباره قاف اختلافى ميان اهل خط نيست كه نقطهء آن در بالاى آن قرار مىگيرد ، جز اينكه كسى كه يك نقطه در بالاى فاء مىگذارد ، دو نقطه در بالاى قاف مىگذارد تا ميان آنها فرق باشد و كسى كه نقطهء فاء را زير آن مىگذارد ، نقطهء قاف را بالاى آن مىگذارد » .
در مقابل سخنان دانى و قلقشندى ، در صحت روايت دانى از خليل ترديد به وجود مىآيد جز اينكه در چند ورقى كه از بعضى از مصاحف خطى قديمى منتشر شده ، قاف يك نقطه در زير آن قرار دارد و از اينجا مىتوان به صحت آن روايت و اصالت اين روش در اعجام قاف اطمينان حاصل كرد . از جملهء مثالهاى آن ، اين كلمههاست : ( فاحذرهم ، و القوم ، و يقولون ) كه در اينها فاء يك نقطه در بالا و قاف يك نقطه در زير دارد « 2 » و از جملهء آنهاست : ( قل أبا للّه ، و يخلقهم ، و طائفة ، و بالمعروف ) در اين كلمات قاف با يك خط در زير نقطه گذارى شده ( البته دربارهء اين روش به زودى بحث خواهيم كرد ) و فاء با يك خط در بالا نقطهگذارى شده است « 3 » . همچنين در دو صفحهاى كه از مصحف منسوب به عثمان بن عفان است ، كلمات ( قال الحواريون ، و القدوس ، و فضل اللّه ، و يقولون ، و الحق ، و قوما ، و نفس ) را مىبينيم كه نقطهء قاف خطى در زير آن و نقطهء فاء خطى بالاى آن است . « 4 »
آنچه خليل دربارهء نقطه گذارى قاف گفته و آنچه در اين نمونهها آشكار است ، اشاره به اين دارد كه اصل در نقطه گذارى فاء و قاف اين است كه آنها هم مانند نون و باء باشند : فاء يك نقطه در بالا و قاف يك نقطه در زير داشته باشد ، و در نقش طايف در كلمهء ( اغفر )
هامش
( 1 ) صبح الاعشى ، ج 3 ، ص 158 .
( 2 ) بنگريد به : دكتر منجد : شكل 48 ، ص 93 و آن ورقى از يك مصحف در موزهء آثار اسلامى در استانبول به شماره 87 از مجموعه اسناد امويهاست .
( 3 ) همان مصدر ، شكل 45 ، ص 88 و آن ورقى از يك مصحف نوشته شده بر پوست در موزهء عراق به شماره 678 است و دكتر منجد گفته كه آن مربوط به اواخر قرن اول و اوايل قرن دوم است .
( 4 ) بنگريد به همان مصدر ، شكل 28 و 29 ، ص 58 و 60 از مصحفى در توپ قاپى به شماره 194 .