دانى روايت ديگرى درباره اعجام حروف عربى نقل مىكند و مىگويد : « 1 » كسانى غير از خليل گفتهاند كه حروف معجم بيست و هشت حرف مختلف است كه در تهجى منفرد هستند و آنها ساكن مىباشند و لام الف وصل شده هم به آنها اضافه شده چون در شكل خود منفرد است و حروف بر چهار قسم باشد : يك قسم شامل شش حرف متفاوت است كه براى تشخيص آنها از حروف ديگر احتياجى به نقطه گذارى نيست و عبارتند از : ا ، ك ، ل ، م ، و ، ه .
قسم ديگر شامل هفت حرف مشابه با حروف ديگر است كه نقطه ندارد و عبارتند از :
ح ، د ، ر ، س ، ص ، ط و ع .
قسم ديگر شامل يازده حرف مشابه با حروف ديگر است كه با نقطه مشخص شدهاند و عبارتند از : ب ، ت ، ث ، ج ، خ ، ذ ، ز ، ش ، ض ، ظ ، غ .
قسم ديگر شامل چهار حرف است كه اگر به حرف متصل نشوند نقطه گذارى نمىشوند و اگر متصل شدند نقطه گذارى مىشوند و عبارتند از : ف ، ق ، ن ، ى .
بنابراين مجموع حروفى كه به خاطر اشتباه يا حروف ديگر نقطه گذارى مىشوند ، پانزده حرف هستند كه از آنها هشت حرف فقط يك نقطه دارند ( خ ، ذ ، ز ، ض ، ظ ، غ ، ف ، ن ) و دو حرف دو نقطه بالا دارند ( ت ، ق ) و دو حرف سه نقطه در بالا دارند ( ث ، ش ) و دو حرف يك نقطه در پايين دارند ( ب ، ج ) و يك حرف دو نقطه در پايين دارد ( ي ) .
ابن درستويه از حروف با نقطه و بىنقطه سخن گفته و آنها را چند قسم قرار داده است .
او مىگويد : « 2 » با نقطه ميان حروف مشابه تشخيص داده مىشود و آن بر سه قسم است :
يا يكى از آنها نقطه گذارى و ديگر مهمل گذاشته مىشود ، مانند : حاء ، خاء ، راء ، زاء ، دال ، ذال ، سين ، شين ، صاد ، ضاد ، طاء ، ظاء ، عين ، غين .
و يا به يكى از آنها يك نقطه و به ديگرى دو نقطه و يا به يكى از آنها دو نقطه و به ديگرى سه نقطه گذاشته مىشود ، مانند : باء ، ياء ، تاء ، ثاء ، فاء ، قاف .
و يا يكى از آنها از بالا و ديگرى از پايين نقطه گذارى مىشود مانند : جيم ، خاء ، تاء ،
هامش
( 1 ) المحكم ، ص 37 - 36 .
( 2 ) كتاب الكتاب ، ص 52 .