جعبرى در خاتمهء « جميله » ( صحيح آن خميله است ) گفته كه ظاهر اين است كه واضع اعجام همان واضع اعراب است و چنين به نظر مىرسد - و خدا داناتر است - كه علما متعرض آن نشدهاند چون از آغاز موجود بوده است . » اين روايت تاريخ معينى را مشخص نمىكند و چيز جديدى را به دست نمىدهد . « 1 » قسم دوم از روايات از قسم اول بيشتر و قديمىتر است و عجيب است كه جعبرى و ابن عاشر آنها را نديدهاند و آنها در واقع به يك روايت بازگشت مىكنند و با اينكه اين روايت معلوماتى را به دست مىدهد و آوردن علامتهاى تشخيص دهندهء حروف مشابه را به اشخاص معينى نسبت مىدهد ، در عين حال خالى از پيچيدگى نيست و همين امر سبب مىشود كه به آن اطمينان كامل نداشته باشيم .
پژوهشگران ، اين روايت را از طريق ابن خلكان ( متوفى 681 ه ) شناختهاند . او اين روايت را در و فيات الاعيان نقل كرده و گفته است : « ابو احمد عسكرى در كتاب « التصحيف » نقل مىكند كه مردم همواره در مصحف عثمان بن عفان مىخواندند . . . » « 2 » و چون به كتاب ابو احمد عسكرى ( متوفى 382 ه ) مراجعه كردم متن روايتى را كه ابن خلكان نقل كرده ، با مختصر تفاوتى يافتم « 3 » . روايت با اندك تغييرى همان روايت ابن خلكان بود و در اثناى مطالعهاى كه براى نوشتن اين موضوع داشتم همين روايت را در كتاب ديگرى كه مربوط به حمزهء اصفهانى ( متوفى 360 ه ) معاصر ابو احمد عسكرى بود پيدا نمودم . او نيز همين روايت را با تفاوت مختصرى كه معنا را تغيير نمىدهد آورده و بسيارى از الفاظ روايت عسكرى را دارد . « 4 » ابو احمد عسكرى بيست و دو سال پس از حمزهء اصفهانى درگذشته است آيا اين دليل مىشود كه عسكرى از حمزه اخذ كرده و يا هر دو از يك منبع سابق بر آنها گرفتهاند ؟ پاسخ اين پرسش نيازمند آن است كه بدانيم كدام يك از آنها پيش از ديگرى به تأليف كتاب خود پرداخته است و آيا يكى از آنها از تأليف ديگرى آگاهى داشته يا نه ؟ چيزى كه يافتن مصدر اين روايت را مشكل مىسازد اين است كه اين روايت در هر دو منبع بدون ذكر سند و مصدر آمده است و عسكرى به كلمه
هامش
( 1 ) بنگريد به : قلقشندى : ج 3 ، ص 155 .
( 2 ) وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 344
( 3 ) بنگريد به : شرح ما يقع فيه التصحيف و التحريف ، ص 13 .
( 4 ) بنگريد به : التنبيه على حدوث التصحيف ، ص 38 - 37 .