و اوا كذا امامه اوفوقا * و تحته الكسرة ياء تلقى
تنسى ( متوفى 899 ه ) در شرح اين دوم بيت گفته است : « 1 » « در اين دو بيت به حالت حركات سه گانه و محل آنها اشاره مىكند و روش خليل را انتخاب كرده است ، هر چند كه دانى نقطهگذارى ابو الاسود را اختيار نموده است . » سيوطى ( متوفى 911 ه ) گفته : « 2 » « اعراب در صدر اول به صورت نقطه بود : فتحه ، نقطهاى در اول حرف و ضمه بر آخر آن و كسره زير اول آن بود . و دانى هم همين روش را اتخاد كرده است ، ولى آنچه امروز مشهور شده ضبط با حركات مأخوذ از حروف است و آن همان چيزى است كه خليل وضع كرده است و آن بيشتر و واضحتر است و به آن عمل مىشود . صاحب مفتاح السعاده نيز سخن سيوطى را نقل كرده است . « 3 »
از بررسى تاريخ نشان دادن حركات كه گذشت ، روشن مىشود كه شروع نقطهگذارى مصاحف توسط ابو الاسود ، بدان معنا نيست كه از آن تاريخ به بعد اين نقطهها همواره مورد استعمال بوده و يا شامل تمام حركتهاى كلمه مىشده است . اينكه خليل علامتهاى حركات را وضع نمود ، بدان معنا نيست كه بلافاصله در ضبط مصاحف مورد استعمال قرار گرفت ، بلكه مدت زمان بسيارى گذشت تا اينكه اين علامتها وارد مصاحف گرديد . و ديديم كه اهل اندلس و مغرب تا عصر دانى ( متوفى 444 ه ) روش نقطههاى گرد را به كار مىبردند و استعمال علامتهاى خليل در نشان دادن حركات پس از اين تاريخ شايع شد . « 4 »
روايتها ، رنگ مركبى را كه كاتب ابو الاسود آن را در نقطهگذارى مصاحف استعمال نمود ، تعيين نكرده ولى بعدها ، استعمال رنگ قرمز در نقطهگذارى حركات و سكون و
هامش
( 1 ) الطراز : فى شرح ضبط الخراز ، برگ 4 ب .
( 2 ) الاقان ، ج 4 ، ص 162 .
( 3 ) ج 2 ، ص 233 - ص 232 .
( 4 ) و از همين جاست كه هميشه نمىتوان از نوع ضبط يك مصحف خطى به تاريخ كتابت آن پى برد . خانم دكتر سعاد ماهر به غلط گمان كرده كه تاريخ درگذشت خليل ، همان حد فاصل ميان استعمال نقطههاى گرد و اعراب مستطيل است . او به همين جهت تاريخ كتابت مصحف منسوب به امير المؤمنين على عليه السّلام را كه در مسجد الحسين قاهره نگهدارى مىشود و به روش ابو الاسود نقطهگذارى شده است ، تعيين كرده و آن را مبتنى بر همان گمان نموده است . او مىگويد : ( ص 130 - 129 ) « تأكيد مىكنم كه تاريخ اين مصحف ميان نيمهء دوم از قرن اول و نيمهء اول از قرن دوم هجرى است و دقيقا ميان سالهاى 67 هجرى و 160 هجرى است . » اين تاريخهايى كه او انتخاب كرده ، همان تاريخ درگذشت ابو الاسود و خليل بن احمد است . البته مشهور در وفات خليل سال 170 هجرى است .