اللّه ، جز اينكه موافقت تابعين و پيشوايان گذشته نزد من بهتر است ، ولى روشى كه اكنون معروف و مشهور شده ، روشنتر است ، چون اعراب مستطيل اكنون مشهورتر شده و بيشتر به آن عمل مىشود و ضبط كلمات ، در اصل براى توضيح كلمهها و تعليم تلفظ ، آنها مطابق با ارادهء كاتب بوده است . » ابو طاهر عقيلى در آغاز فصلى كه راجع به مسألهء ضبط منعقد كرده ، پس از سخن قبلى مىگويد : « 1 » « هر چيزى كه نزد طرفداران نقطهگذارى معتبر است ، نزد طرفداران اعراب مستطيل هم معتبر است ، جز در ضمه كه نزد آنها واو كوچكى بالاى حرف است و نمىتوان آن را مانند فتحه نوشت ، چون فتحه يك الف خوابيده است . براى كسى كه هر دو روش را عملى مىكند بايد ضمه را در دو موضع بگذارد . » عقيلى دو روش را با هم ذكر مىكند و قارى را ميان آنها مخيّر مىسازد ، و گويا در زمان او كسانى بودند كه به نقطههاى گرد ميل داشتند .
بعد از ابو طاهر عقيلى ديگر كسى را پيدا نمىكنيم كه به استعمال نقطههاى گرد در نشان دادن حركتهاى كوتاه اشاره كند . علم الدين سخاوى ( متوفى 643 ه ) گفته است : « اعراب كنونى پيشتر نقطههاى قرمز رنگى بود كه خليل به اين صورت در آورد . » « 2 » و ابن وثيق اندلسى ( متوفى 654 ه ) در بحث از موضوع ضبط ، از صورتهاى حركتهاى سه گانه كه خليل آنها را وضع كرده ، سخن گفته بدون اينكه به رؤوس نقطههاى گرد اشاره كند « 3 » و جعبرى نقطهگذارى اعراب را ذكر كرده و گفته است : « اينكه نقطه به خط تبديل شد ، براى اين بود كه خط واضحتر بود و مشتبه نمىشد . » « 4 » و قلقشندى از هر دو روش سخن گفته و اضافه كرده است : پيشينيان نقطههاى گرد را به كار مىبردند ولى متأخران علامتهاى خليل را استعمال كردند . « 5 » و خراز در ارجوزهء مربوط به ضبط خود گفته است : « 6 »
ففتحة اعلاه و هى الف * مبطوحة صغرى و ضمّ يعرف
هامش
( 1 ) همان مصدر .
( 2 ) الوسيله ، برگ 12 الف .
( 3 ) رسالة فى رسم المصحف ، لوح 35 .
( 4 ) خميلة ارباب المراصد ، برگ 311 الف .
( 5 ) بنگريد به : صبح الاعشى ، ج 3 ، ص 166 - 165 .
( 6 ) ما رغنى : ص 344 .