روشى كه در آغاز گفته شد ، اختصاص به نوشتههاى ديگر جز مصحف دارد كه به ندرت كلمهاى را اعراب گذارى ، مىكند مگر اينكه كلمه مشتبه شود . و اين روش تا امروز در كتابها ادامه دارد . « 1 » ولى بايد تذكر بدهيم كاتبان در كتب لغت و شعر و مانند آنها به روش قبلى عمل مىكنند و كلمه را اعراب گذارى مىنمايند . يك نسخهء خطى از كتاب « غريب الحديث » تأليف ابو عبيد ( متوفى 224 ه ) كه در سال 311 نوشته شده ، نمونهاى از اعراب گذارى كامل كلمات را نشان مىدهد . « 2 » اين نوع اعراب گذارى كامل را در يك نسخه خطى از « الكتاب » سيبويه كه در سال 351 ه نوشته شده و يك نسخه خطى از « الامالى » ابو على قالى كه در سال 486 ه نوشته شده ، ملاحظه مىكنيم . « 3 » همچنين اين علاقه را در ضبط كلمات در كتابهاى چاپى مربوط به لغت عربى و شعر در زمان حاضر مىبينيم .
و نيز اين علاقه را نزد محدثان كه به ضبط الفاظ حديث پيامبر علاقه دارند ، از زمانهاى دور تا امروز مشاهده مىكنيم . « 4 »
به نظر مىرسد كه كاتبان مصاحف در بلاد اندلس پس از عصر دانى در اعراب گذارى حركات به استعمال اعراب مستطيل روى آوردند و به جاى نقطههاى گرد ، فتحه را به صورت الف خوابيده بالاى حرف ، و كسره را به صورت ياى برگشته پايين حرف ، و ضمه را به صورت واو كوچك بالاى حرف قرار دادند . در سخنان بعضى از دانشمندان پس از دانى اشارههايى به اين تحول شده است . ابو طاهر بن ظاهر عقيلى مصرى ( متوفى 623 ه ) پس از بيان نقطه گرد كه دانى آن را در نقطهگذارى مصاحف اختيار كرده و بيان روش اعراب مستطيل كه خليل آن را وضع نموده ، مىگويد : « 5 » « . . . كار نزديك به هم است انشاء
هامش
فرماييد .
( 1 ) صاحب مفتاح السعاده ( متوفى 962 ه ) در ج 1 ، ص 81 كتاب خود مىگويد : « نقطهگذارى و اعجام در زمان ما در مصاحف لازم است ولى در غير مصحف فقط در حال خوف از اشتباه لازم است چون آنها بر طرف كردن اشتباه وضع شدهاند . » صاحب كشف الظنون هم اين سخن را نقل كرده است ( مجلد 1 ، ستون 712 ) .
( 2 ) محفوظ در كتابخانه الازهر .
( 3 ) المخطوطات فى دار الكتب المصريه . نمونه آن را در مجموعه موريتز ( لوح 121 و 176 ) ملاحظه فرماييد .
( 4 ) بنگريد به : سيوطى : تدريب الراوى ، ج 2 ، ص 68 به بعد .
( 5 ) مختصر ما رسم فى المصحف ، لوح 24 .