اشمام را آغاز نمود و همو بود كه اعراب حروف را وضع كرد و آن را از شكل حروف گرفت ، ضمه واو كوچكى بالاى حرف است تا به واو مكتوب مشتبه نشود و كسره ياء در زير حرف و فتحه الف مسطّحى بالاى حرف است . . . » « 1 »
سخنى را كه دانى از محمد بن يزيد مبرد نقل كرده و سخن ابو الحجاج بلوى ، هر دو حكايت از اين دارد كه خليل بن احمد شكلهاى حركات سه گانه را از علامتهاى حركات بلند يعنى الف و واو و ياء اخذ كرده است و اين درك درستى از رابطه ميان حركات كوتاه و حركات بلند دارد . ابن جنى تعبير دقيقترى از آن آورده و گفته : « فتحه قسمتى از الف و كسره قسمتى از ياء و ضمه قسمتى از واو است ، و دانشمندان پيشين علم نحو فتحه را الف كوچك و كسره را ياى كوچك و ضمه را واو كوچك مىناميدند و اين نامگذارى كار درستى بود . » « 2 » اطلاق لفظ « كوچك » براى حركات كوتاه به اين مطلب دلالت دارد كه آنها مىدانستند كه علامتهاى اين حركات از علامتهاى حركات بلند سه گانه اخذ شده است ، ولى اين علامتها در وسط سطرها نوشته نشد تا با علامتهايى كه از آنها گرفته شدهاند مشتبه نشوند به گونهاى كه مبرد گفته است .
ابن درستويه در اساس شكلهاى حركات كوتاه ، نظر ديگرى دارد . او در جايى كه از حركات سه گانه سخن مىگويد ، اضافه مىكند : « اين علامتها از حروف اسماء آنها مشتق شدهاند و حركات سه گانه در هر سه به شكل ( راء ) غير آشكار نوشته شده و آن از راء حركت اخذ گرديده است ، البته براى ضمه علامت ديگرى اضافه شده و آن را از دو تاى ديگر جدا مىكند و آن از واو گرفته شده چون ضمه و واو در تلفظ و مخرج يكى هستند » « 3 » .
نمىدانيم كه اين عقيدهء ابن درستويه درباره اساس شكلهاى حركات كوتاه ، از دانشمندان پيشين نقل شده و آن را از خليل مىدانند و يا به نظر شخصى ابن درستويه است ؟ ولى به نظر مىرسد قول به اينكه خليل اين علامتها را از شكلهاى حروف اخذ
هامش
كلمه مدّ ( تمدّد ) در سخن بلوى تحريف شده كلمهء همزه است و شايد منظور بلوى از تمدد همان مدّ باشد .
( 1 ) در اين باره بنگريد به : علم الدين سخاوى : الوسيله ، برگ 12 أو سيوطى : الاتقان ، ج 4 ، ص 162 و طاش كبرى زاده : ج 2 ، ص 233 .
( 2 ) سر صناعة الاعراب ، ج 1 ، ص 19 .
( 3 ) الكتاب ، ص 55 .