تفصيلات / روايت ابو بكر انبارى از عتبى / روايت دانى از مبرّد / روايت سيرافى از ابو عبيده / روايت ابو الطيب لغوى تعبير از حالت فتحه / وقتى لبم را باز كردم / لبم را باز كردم / دهانم را با حرف باز كردم / دهانم را با حرف باز كردم محل نقطه در حالت فتحه / روى حرف / بر حرف / روى حرف بر بالاى آن / بر بالاى آن تعبير از حالت ضمّه / وقتى آن را بستم / چون لبم را بستم / لبم را بستم / لبم را بستم محل نقطه در حالت ضمّه / در كنار حرف / جلوى حرف / مقابل حرف / مقابل حرف تعبير از حالت كسره / وقتى پائين آوردم / چون ديدى كه پائين آوردم / وقتى پائين آوردم / وقتى دهانم را پايين آوردم محل نقطه در حالت كسره / در پائين آن / پائين حرف / زير حرف / زير حرف اين روايات از لحاظ وصف عضو مربوط به حركت به دو دسته تقسيم مىشود : دستهء اول كه شامل روايت عتبى و مبرد است ، تشخيص ميان حركات سه گانه را تابع اختلاف وضع دو لب قرار مىدهد و گويا حركات را مستقل از حروف به حساب مىآورد ، ولى دستهء دوم كه همان روايت ابو عبيده و ابو الطيب مىباشد ، حركات را با حروف پيوند مىدهد و فقط لبها را در نظر نمىگيرد ، بلكه وضع دهان را در نظر مىگيرد و آن را علامتى براى نوع حركت قرار مىدهد و شايد همين تعبيرات نخستين گامها در نحو عربى باشد كه موضع دانشمندان علوم عربى را دربارهء استقلال حركات و ميزان ارتباط آنها را با حروف صامت نشان مىدهد .
به نظر مىرسد كه سه اصطلاح نحوى فتحه و ضمه و كسره نامهاى خود را از تعبير ابو الاسود در مورد طبيعت حركت لبها يا دهان با حركات سه گانه اخذ كردهاند و اين نامها از كيفيت قرار گرفتن عضو برگرفته شده است .
در مورد محل نقطه در حرف ، با وجود اختلاف اندكى كه در تعبيرات روايات گذشته بود در عين حال روايات در آنها از لحاظ عملى متفق است :
نقطهء فتحه روى حرف يا بر حرف و يا روى حرف در بالاى آن و يا بر بالاى آن مىباشد .
نقطه ضمه در كنار حرف يا جلوى حرف يا مقابل حرف است .
نقطه كسره پايين حرف و يا زير حرف است .
به نظر مىرسد كه اين نقطه در اصل براى نشان دادن حركات وضع نشده بلكه تنها
رسم المصحف ( رسم الخط مصحف ) ( فارسى ) — صفحة 462
مساهمون: غانم قدوري الحمد
ص٤٦٢