ضمه عوض كرده بود ، چون خود او مىدانست كه چه نقطهاى به كدام حركت دلالت مىكند و روش او در اساس از روش ابوالاسود خارج نبوده است . « 1 »
اكنون كه تقريبا يقين حاصل شد كه ابوالاسود دئلى نخستين نقطه گذار مصاحف بوده ، روش او را در نشان دادن حركات به واسطهء نقطهها بيان مىكنيم . اندكى پيش ، روايت ابو بكر انبارى از عتبى در بيان سبب نقطه گذارى مصاحف گذشت و اينكه چگونه ابوالاسود از مردى از عبد القيس كه او را از ميان سى نفر انتخاب كرده بود ، كمك گرفت و به او گفت : « مصحف را بگير و مركبى را كه رنگ آن بر خلاف رنگ مصحف است تهيه كن ، وقتى دو لب خود را باز كردم ، يك نقطه روى آن حرف بگذار و وقتى آنها را به هم بستم نقطه را در كنار حروف بگذار و وقتى آن را پايين آوردم نقطه را در زير حرف قرار بده و در هر كدام از اينها اگر غنّهاى شد ، دو نقطه قرار بده او از اول مصحف شروع كرد تا آن را به پايان رسانيد » « 2 » .
دانى نقل مىكند كه محمد بن يزيد مبرد گفته : « 3 » « چون ابوالاسود دئلى علم نحو را وضع كرد ، گفت : مردى را براى من پيدا كنيد كه يادگيرى او خوب باشد ، جستجو كردند و چنين شخصى را فقط در قبيلهء عبد القيس يافتند ، پس ابوالاسود به او گفت : وقتى ديدى كه من حروف را تلفظ مىكنم ، دو لبم را به هم نزديك مىكنم ، جلوى حرف نقطهاى بگذار ، و اگر دو لبم را با غنّه به هم نزديك كردم ، دو نقطه بگذار ، و چون ديدى كه من كسره دادم نقطهاى زير حرف بگذار ، و اگر لبم را با غنّه پايين آوردم دو نقطه بگذار ، و چون ديدى كه من لبم را باز كردم بالاى حرف نقطهاى بگذار ، و اگر با غنّه باشد دو نقطه بگذار ، ابو العباس گفته : براى همين است كه تا امروز نقطه گذارى در بصره مخصوص خاندان عبد القيس است .
هامش
( 1 ) بنگريد به : دانى : المحكم ، ص 8 - 7 دانى مىگويد : منظور از قول ابو حاتم « نقطه گذارى مربوط به اهل بصره است و همه مردم آن را از آنها اخذ كرده حتى اهل مدينه نقطه گذارى ديگرى داشتند ولى آن را ترك كردند و نقطه گذارى اهل بصره را اخذ نمودند » همان نقطه گذارى همزه است چون اهل مدينه همزه را آشكار نمىكردند ، و اين كه براى همزه نقطهاى به رنگ زرد مىگذاشتند ، دليل است بر اينكه آنها از اهل بصره اخذ كردهاند .
( 2 ) ابو بكر انبارى : ج 1 ، ص 41 - 39 .
( 3 ) المحكم ، ص 7 - 6 .