در اينجا مناسب است كه بعضى ديگر از روايات را كه روش نقطه گذارى ابو الاسود را توصيف مىكند بياوريم ، بخصوص اينكه اين روايات ابعاد جديدى را اضافه مىكنند كه نبايد از آنها غافل شد . سيرافى از ابو عبيده معمر بن مثنى ( متوفى 210 ه ) نقل مىكند كه گفت : « . . . كاتبى از قبيله عبد القيس آمد و ابو الاسود او را نپسنديد ، كاتب ديگرى آمد كه به گمانم او هم از همان قبيله بود ، ابو الاسود به او گفت : وقتى ديدى كه دهانم را باز مىكنم نقطه بر روى حرف بگذار و اگر دهانم را بستم نقطه در جلوى حرف بگذار ، و اگر پايين آوردم نقطهاى زير حرف قرار بده ، و اگر به هر يك از اينها غنّهاى اضافه شد ، به جاى يك نقطه دو نقطه بگذار . و اين همان نقطه گذارى ابو الاسود بود » « 1 » .
ابو طيب لغوى در توصيف كار ابو الاسود مىگويد : « گفتهاند كه ابو الاسود پيش زياد آمد و به او گفت : كاتبى در اختيار من بگذار كه گفتههاى مرا بفهمد ، پس مردى از عبد القيس معرفى شد ، ولى او نپسنديد ، پس مرد ديگرى از قريش معرفى شد ، ابو الاسود به او گفت :
وقتى ديدى كه در يك حرف دهانم را باز مىكنم نقطهاى روى آن بگذار ، و چون بستم نقطهاى رو به روى حرف بگذار ، و چون پايين آوردم نقطه را زير حرف قرار بده ، و اگر هر يك از اينها را با غنّه ادا كردم دو نقطه بگذار . او چنين كرد و اين همان نقطهگذارى ابو الاسود است » « 2 » .
ابن نديم هم روايت ابو عبيد را به همان گونه كه سيرافى آورده نقل كرده است ، جز اينكه او نقطه گذارى در حال غنّه را نياورده است . « 3 »
با اينكه ظاهر اين روايات با يكديگر به طور كلى موافق است ، در عين حال مختصر اختلافى در تعبيرات ديده مىشود كه شايد اين اختلافات بعدها در تطور بعضى از اصطلاحات نحوى يا روش نقطه گذارى منعكس گردد . اكنون تعبيرات آنها را در جدول زير درباره وضع دو لب و محل نقطهاى كه مربوط به حركتهاست مورد تأمل قرار مىدهيم و دربارهء تنوين بعدها سخن خواهيم گفت :
هامش
( 1 ) اخبار النحويين البصريين ، ص 16 .
( 2 ) مراتب النحويين ، ص 11 - 10 .
( 3 ) الفهرست ، ص 40 .