از مصادر استفاده مىشود كه ابوالاسود در سال 69 هجرى از دنيا رفت ، و 85 سال داشت . درگذشت او در طاعون عمومى كه در بصره شيوع پيدا كرده بود ، اتفاق افتاد ، « 1 » و گفته شده است كه او در سال 67 از دنيا رفت . « 2 » بنابراين ، بايد مردم ، نقطه گذارى مصاحف را پيش از اين تاريخ شناخته باشند ، و اگر رواياتى كه اين مطلب را با حكومت زياد بر بصره مربوط كردهاند ، صحيح باشد بايد اين حادثه ميان سالهاى 44 تا 53 ه اتفاق افتاده باشد كه همان سالهاى حكومت زياد بر بصره است . حتى اگر اين كار در زمان پسر او عبيد اللّه هم انجام گرفته باشد ، باز از سال 65 يعنى قبل از درگذشت ابوالاسود ، تجاوز نمىكند .
پيش از آنكه روش ابوالاسود را در نشان دادن حركات كوتاه به وسيله نقطههاى گرد بيان كنيم ، مىگوييم كه بعضى از پژوهشگران معتقدند كه نقطههاى اعراب پيش از ابوالاسود شناخته شده بود . « 3 » آنها به اين روايت دانى استدلال مىكنند كه ابن عمر نقطه گذارى مصاحف را ناپسند مىدانست . « 4 » ولى اين هويت به هيچ وجه بر سخن آنها دلالت نمىكند ، زيرا عبد اللّه بن عمر در سال 73 و يا 74 هجرى از دنيا رفته است « 5 » و اگر ناخشنودى ابن عمر از نقطه گذارى مصاحف به چيزى دلالت كند ، به اين مطلب دلالت دارد كه نقطه پيش از وفات او شناخته شده بود ، بلكه حتى دلالت مىكند كه ابوالاسود در آن زمان نظام نقطه گذارى را پديد آورده بود .
و بعضى از آنها گفتهاند كه نقطه گذارى مصاحف را صحابه آغاز كردند و در اين سخن
هامش
( 1 ) ابو الفرج اصفهانى ، ج 12 ، ص 339 و بنگريد به : ابوبكر زبيدى : ص 19 و ابو البركات انبارى : ص 11 و ابن خلكان : ج 2 ، ص 218 و انباه الرواة ، ج 1 ، ص 20 .
( 2 ) طبرى در تاريخ خود ( ج 5 ، ص 612 ) ذكر كرده كه طاعون عمومى در سال 65 هجرى واقع شد و مردم بسيارى در آن به هلاكت رسيدند .
( 3 ) ياقوت : معجم البلدان ، ج 12 ، ص 35 .
( 4 ) المحكم ، ص 10 اين همان چيزى است كه در نسخه چاپى المحكم آمده ولى در يك نسخه خطى كه محقق كتاب بر آن دسترسى نداشته و در كتابخانه مدينه منوره نگهدارى مىشود و يك نسخه عكسى از آن در معهد المخطوطات العربيه وجود دارد ( به شماره 344 از مخطوطات سعودى كه عكس آنها در معهد است ) چنين آمده كه كسى كه از نقطه گذارى مصاحف ناخشنود بوده « ابو عمرو » بوده ( به جاى ابن عمر ) و شايد منظور از او ابو عمرو بن علاء ( متوفى 154 ه ) باشد و اگر اين احتمال درست باشد ، استدلال به اين روايت ساقط مىشود .
( 5 ) ابن سعد : مجلد 4 ، ص 188 - 187 ابن قتيبه در المعارف ، ص 80 گفته است : او آخرين نفر از صحابه پيامبر است كه در مكه از دنيا رفته است .