ولى نبايد اين روايتهاى معدود ، ما را از اجماع گستردهاى كه ابو الاسود را مبتكر نقطه گذارى مصاحف مىداند ، باز دارد ، و شايد اينكه در اين روايتها از نصر بن عاصم ( متوفى 90 ه ) و يحيى بن يعمر ( متوفى پيش از 90 ه ) و عبد الرحمن بن هرمز ( متوفى 117 ه ) نام برده شده ، بدان جهت است كه اين مصادر اشاره دارند براينكه اين سه نفرعلم عربى را از ابو الاسود ياد گرفتهاند و بر او شاگردى نمودهاند و نقطه گذارى را از او آموختهاند . « 1 » اين مصادر نمىگويند كه عبد الرحمن بن هرمز مصاحف را نقطه گذارى كرد ، بلكه دلالت دارند بر اينكه او نخستين كسى بود كه علوم عربى را وضع نمود . « 2 » قفطى مىگويد : « 3 » « دليل اين سخن آن است كه او از ابو الاسود اخذ كرده و اين علم را در مدينه آشكار نموده است و او نخستين كسى بود كه اين علم را در مدينه شايع كرد و او دانشمندترين مردم به علم نحو و انساب قريش بود و مردم مدينه ، علم نحو را تنها از او اخذ كردهاند و اين علم را تنها از او نقل نمودهاند . « 4 » و نيز گفته است : « 5 » « بعضى از راويان گفتهاند :
اولين كسى كه علم نحو را وضع كرد و سبب پديد آمدن آن شد ، نصر بن عاصم است . او اولين كسى است كه از ابو الاسود دئلى اخذ كرد و در آن قياس نمود ، و در ميان كسانى كه از ابو الاسود اخذ كردند ، باهوشترين آنها بود و به همين جهت نحو را به او نسبت دادند . » ابو عمرو دانى گفته است : « احتمال دارد كه يحيى و نصر نخستين كسانى باشند كه قرآن را در بصره نقطه گذارى كردند و هر دو آن را از ابو الاسود گرفته بودند چون ابو الاسود در اين كار سابق بر آنها و آغاز كننده بود . » « 6 » نبايد فراموش كنيم كه به احتمال قوى منظور از نقطه گذارى كه به يحيى و نصر نسبت داده شده ، نقطه گذارى حروف است همان گونه كه
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابن سلام جمحى : ص 13 و ابو حاتم رازى : ج 1 ، ص 37 و ابو الطيب لغوى : ص 11 و سيرافى : ص 22 و ابن نديم : ص 41 و دانى : المحكم ، ص 7 - 6 و ابو البركات انبارى : ص 11 .
( 2 ) ابو بكر زبيدى در ص 2 كتاب خود از ابو النضر نقل كرده كه او نخستين واضع عربيت است .
( 3 ) انباه الرواة ، ج 2 ، ص 172 و بنگريد به : ابو البركات انبارى : ص 10 .
( 4 ) ابو طيب لغوى در ص 98 كتاب خود مىگويد : « در مدينه پيامبر پيشوايى براى علوم عربى نمىشناسيم » و ابو بكر زبيدى در ص 20 كتاب خود از ابو النضر نقل مىكند كه عبد الرحمن بن هرمز نخستين واضع علوم عربى و عالمترين مردم به علم نحو و انساب قريش بود .
محمد گفته است : ابن هرمز اهل مدينه است » .
( 5 ) انباه الرواة ، ج 3 ، ص 343 .
( 6 ) المحكم ، ص 6 .