مختصرى را كه به وى منسوب است ، وضع نمود . « 1 »
محمد بن سلام جمحى آنجا كه از نقش ابو الاسود در تأسيس علم عربى صحبت مىكند ، مىگويد : « او باب فاعل و مفعول و مضاف و حروف جر و رفع و نصب و جزم را وضع كرد . » « 2 » و ابن قتيبه گفته است : « او نخستين كسى است كه علم عربى را وضع كرد . » « 3 » و ابو الطيب لغوى گفته است : « اولين كسى كه علم نحو را براى مردم عرضه كرد ، ابو الاسود دئلى بود . » « 4 » و ابو الفرج اصفهانى از ابو بكر بن عياش نقل مىكند كه عاصم بن ابى النجوا گفت : « اولين كسى كه علم عربى را وضع كرد ، ابو الاسود دئلى بود . » « 5 » و نيز از مدائنى نقل مىكند كه گفت : « زياد به ابو الاسود دستور داد كه مصاحف را نقطه گذارى كند . او چنين كرد و قواعدى از نحو را فراهم آورد . » « 6 » و ابو بكر زبيدى روايت كرده كه ابو العباس محمد بن يزيد مبرد گفت : « نخستين كسى كه علم عربى را وضع كرد و مصاحف را نقطهگذارى نمود ابو الاسود ظالم بن عمرو بود . » « 7 » و ياقوت گفته : « بيشتر علما معتقدند كه ابو الاسود اولين واضع علم نحو بود و مصاحف را نقطه گذارى كرد . » « 8 »
روايات و گفتههاى اين دانشمندان ، به طور مشخصى نقش ابو الاسود دئلى را در نقطه گذارى مصاحف بيان مىكند و روش او را در اين باره به طور دقيق توصيف مىنمايد و اين همان چيزى است كه مصاحف به جاى مانده از گذشته آن را تأكيد مىكند ، ولى مشخص كردن نقش او در وضع قواعد نحو ، آسان نيست با اينكه ابن سلام جحمى و ديگران نامهاى ابواب معينى از نحو را ذكر كردهاند . هدف ما در اينجا بحث درباره اين
هامش
( 1 ) ايضاح الوقف و الابتداء ، ج 1 ، ص 41 - 39 اين خبر را ابو عمرو دانى از ابو بكر انبارى نقل كرده ( المحكم ، ص 4 - 3 ) و بنگريد به :
سيوطى : سبب وضع علم العربيه ، ص 51 - 50 .
( 2 ) طبقات فحول الشعراء ، ص 12 و ابن نديم : ص 40 و قفطى : ج 1 ، ص 5 - 4 .
( 3 ) المعارف ، ص 192 .
( 4 ) مراتب النحويين ، ص 6 .
( 5 ) الاغانى ، ج 12 ، ص 303 و بنگريد به : سيرافى : ص 17 و ابو بكر زبيدى : ص 14 .
( 6 ) الاغانى ، ج 12 ، ص 303 و بنگريد به : سيرافى : ص 17 و ابو بكر زبيدى : ص 14 .
( 7 ) طبقات النحويين و اللغويين ، ص 13 .
( 8 ) معجم الادباء ، ج 12 ، ص 34 .