قدمت زمانى كار دشوارى است و شايد غنىترين مجموعهاى كه نمونههاى خطى بسيارى را در بر دارد ، مجموعه
B . Moritz
باشد كه در آن نمونههاى خطى از قرن اول تا پايان قرن دهم هجرى « 1 » گردآورى شده است .
همچنين تحقيق دكتر صلاح الدين المنجد درباره تاريخ خط عربى ، بسيارى از تصويرهاى خطوط مصاحف و خطوط عربى قديم را كه بر سنگ و پوست و غير آنها نوشته شده ، در بر دارد . « 2 » و نيز در اين زمينه مىتوان از مجموعه خطى كه استاد ناجى زين الدين گردآورى كرده و در آن نمونههاى گوناگونى از انواع خط عربى « 3 » را ارائه نموده است ، استفاده كرد . اينها در كنار بسيارى از مصادر ديگر قرار دارد كه به موضوع خط عربى اهميت دادهاند و لوحههايى از ميراث خطى گذشتگان را در بر دارند ، به اضافه بعضى از مصاحف كريمه مخطوط كه در دار الكتب المصريه از آنها اطلاع يافتيم كه در محل خود اشاره خواهد شد .
با اينكه اين مصادر نمونههايى فراوان و گوناگونى به دست مىدهند و همه ثمره كوشش دانشمندانى است كه كار را براى اهل تحقيق آسان كردهاند ، ولى از آنجا كه اين نمونهها به صورت تصوير سياه و سفيد به دست ما رسيده ، رنگهاى متعددى كه در بعضى از مصاحف قديم بوده ، در اين نمونهها منعكس نشده است و اين فهم دلالت علامتها را دشوار مىسازد . مثلا مصحفى كه موريتز در مجموعه خود چند لوحه از آن را آورده ( لوحه 36 - 31 ) علامتها همه يكنواخت و با رنگ واحدى است و اگر اينجانب از پيش آن را در دار الكتب المصريه « 4 » نديده بودم و روش رسم علامتها و رنگهايى را كه به كار رفته نمىدانستم ، طريق ضبط آن به آسانى برايم مقدور نبود ، بخصوص اينكه علامتهاى آن مصحف ظاهرا مربوط به چند قرائت است . بنابراين توضيح ندادن رنگ مركب علامتها در مراجع ياد شده ، سبب مىشود كه ما آنها را به درستى نشناسيم و از بررسى آنها ناتوان
هامش
( 1 ) . 19051 . Mortz : Arabic palaeography . caird( 2 ) دكتر صلاح الدين المنجد : دراسات فى تاريخ الخط العربى . بيروت 1972 .
( 3 ) ناجى زين الدين : مصور الخط العربى : بغداد ، المجمع العلمى العراقى ، 1968 م . استاد ناجى كتاب ديگرى در اين موضوع دارد كه خالى از فايده نيست : بدائع الخط العربى ، بغداد ، وزارة الاعلام 1971 .
( 4 ) اين نسخه در دار الكتب المصريه به شماره 1 مصاحف نگهدارى مىشود .