كرده نمىيابيم . شايد ابن ابى داود قسمتهايى از اين كتاب را رها كرده است .
در كتاب ابو محمد عبد اللّه بن جعفر بن درستويه ( متوفى 346 ه ) به نام « الكتاب » فصلهايى از نقطه گذارى اعجام و شكل مطابق روشهاى كاتبها و ادباى عرب آمده و اين كتاب اطلاعات با ارزشى را از كتابت عربى به طور كلى و از موضوع نقطه گذارى و شكل به طور خصوص ، به دست مىدهد . « 1 »
كتابهايى كه پس از دانى در موضوع نقطه گذارى نوشته شده محدود است و هر چه در اين زمان نوشته شده ، حول و حوش كتاب المحكم دور مىزند و از آن استفاده كرده است .
ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن ابراهيم بن عبد اللّه اموى شريشى خراز متوفى 718 ه ، قواعد نقطه گذارى را در ارجوزهاى به نظم در آورده و آن را خاتمهاى براى شعر معروف خود كه « مورد الظمان » نام دارد قرار داده است . اين ارجوزه به نام « ضبط الخراز » معروف شده و به صد و پنجاه و چهار بيت بالغ مىشود . « 2 » او اين ارجوزه را پس از بيان موضوع رسم چنين آغاز مىكند . « 3 »
هذا تمام نظم رسم الخطّ * و ها انا اتبعه بالضبط
كيما يكون جامعا مفيدا * على الذى الفيته معهودا
مستنبطا من زمن الخليل * مشتهرا فى اهل هذا الجيل
خراز در اين ارجوزه از موضوعات مربوط به نقطه گذارى آنچه را كه پيش از اين درباره كتاب المحكم اشاره كرديم آورده ، مانند احكام وضع حركت و سكون و تشديد و مدّ و ادغام ، و احكام همزه وصله و نقطه گذارى كلماتى كه هجاى آن ناقص يا زايد است و كيفيت نقطه گذارى لام الف ، با اختلاف اندكى كه ميان آن و كتاب المحكم وجود دارد و مربوط به فاصله زمانى نسبتا طولانى است كه ميان آنها موجود است كه در طول آن در كيفيت نقطه گذارى تحولاتى پديد آمده است .
هامش
( 1 ) بنگريد به ص 51 به بعد . و در جلد سوم از كتاب « صبح الاعشى » از قلقشندى اطلاعات خوبى موجود است كه در جهت شناخت تاريخ شكل و نقطه گذارى در كتابت عربى كمك مىكند .
( 2 ) مارغنى ، ص 439 .
( 3 ) همان ، ص 319 .