و به نظر مىرسد كه تأليف درباره اين موضوع به زمانهاى قديم مربوط مىشود . روايت شده است كه ابو الاسود دئلى كه بيشتر مصادر عربى نخستين نقطهگذارى اعراب را به او نسبت مىدهند ، در اين زمينه كتاب مختصرى نوشته است « 1 » كه نمىدانيم آيا اين مختصر در مورد نقطهگذارى بوده يا درباره وضع بعضى از ابواب علم نحو كه به او نسبت مىدهند ، بوده است ؟ . ابن نديم ( متوفى 385 ه ) در اين موضوع شش كتاب را نام مىبرد كه قديمترين آنها كتاب خليل بن احمد در نقطهگذارى است . « 2 »
دانى ( متوفى 444 ه ) در مقدمه كتاب « المحكم » مشهورترين كسانى را كه پيش از او در اين موضوع كتاب نوشتهاند ، ذكر مىكند و مىگويد : « 3 » « اولى كسى كه درباره نقطهگذارى تصنيف كرده و آن را در كتابى فراهم ساخته و انگيزههاى مطلب را ذكر نموده است ، خليل بن احمد ( متوفى 170 ه ) مىباشد ، و پس از او جماعتى از نحويها و قاريان كتابهايى نوشتهاند و راه او را دنبال كرده و از سنت او پيروى نموده و به روش او اقتدا كردهاند ، كه از جمله آنهاست : ابو محمد يحيى بن مبارك يزيدى ( متوفى 202 ه ) و پسرش ابو عبد الرحمن عبد اللّه بن محمد ( متوفى 237 ه ) و ابو حاتم سهل بن محمد سجستانى ( متوفى 255 ه ) و ابو الحسين احمد بن جعفر بن منادى ( متوفى 334 ه ) و ابو بكر احمد بن موسى بن مجاهد ( متوفى 324 ه ) و ابو بكر محمد بن عبد اللّه بن اشته ( متوفى 360 ه ) و ابو الحسن على بن محمد بن بشر قارى شهر ما ( متوفى 377 ه ) و جماعتى غير از اينها كه نام برديم .
محقق كتاب « المحكم » در مقدمه تحقيق خود به نامهاى اشخاص ديگرى كه در موضوع نقطهگذارى تأليف كردهاند اشاره كرده است . اينها غير از كسانى هستند كه دانى نام برده و تنها از علماى عرباند . از جمله آنهاست : ابو اسحاق ابراهيم بن سفيان زيادى ( متوفى 249 ه ) و ابوبكر محمد بن سرى بن سراج ( متوفى 316 ه ) و ابوبكر محمد بن قاسم انبارى ( متوفى 327 ) و ابو الحسن على بن عيسى الرمانى ( متوفى 384 ) « 4 » .
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابوبكر انبارى ، ج 1 ، ص 41 و نيز : دانى : المحكم ، ص 4 .
( 2 ) بنگريد به : سيرافى ابو سعيد الحسن بن عبد اللّه ، اخبار النحويين البصريين ، ص 18 و نيز : ابوبكر زبيدى ، ص 13 و نيز :
ابو البركات انبارى : ص 9 و نيز : القفطى : ج 1 ، ص 5 .
( 3 ) الفهرست ، ص 35 .
( 4 ) دكتر عزت حسن : مقدمه تحقيق ( المحكم ) ص 33 - 32 .