وجود دارد خالى است . ضمنا محقق كتاب المحكم ترجيح داده است كه دانى كتاب سومى هم درباره نقطهگذارى مصاحف داشته كه نام آن « التنبيه على النقط و الشكل » بوده است . « 1 »
با اينكه كتاب « المحكم » دانى جامعترين و قديمىترين كتاب در موضوع نقطهگذارى است ، در عين حال در بعضى از كتابهايى كه به زمانهاى پيش از دانى مربوط است ، فصول مختصرى وجود دارد كه درباره همين موضوع يا چيزى از تاريخ آن بحث مىكند ، از جمله آنهاست مطالبى كه ابو عبيد ( متوفى 224 ه ) در فضائل القرآن درباره كسانى كه از نقطهگذارى مصحف ناخشنود بودند و يا آن را اجازه مىدادند ، بخصوص از تابعين ، آورده است . « 2 » پيش از اين گفتيم كه ابو حاتم سجستانى نيز كتابى در اين موضوع داشته است . ابن نديم در اين باره گفته : « كتاب ابو حاتم سجستانى در نقطهگذارى و شكل با جدولها و دايرههايى همراه است » . « 3 » و به نظر مىرسد كه فصلهايى از كتاب ابو حاتم به وسيله ابن ابى داود در كتاب « المصاحف » به دست ما رسيده است او پس از ذكر نام اولين كسى كه مصاحف را نقطهگذارى كرد و ذكر نامهاى كسانى كه از اين كار ناخشنود بودند و يا آن را اجازه مىدادند ، بخشى را آورده كه در آن از كيفيت نقطهگذارى مصاحف بحث شده و در آغاز آن چنين آمده است : « ابو حاتم سجستانى گفته : ( و آن را با دست خود نقطهگذارى كرده ) اين كتابى است كه درباره علم نقطهگذارى و موارد آن صحبت مىكند » . « 4 » آنگاه در چگونگى نقطهگذارى حركات سه گانه و تعداد كلماتى كه نقطهگذارى مىشود و كيفيت نقطهگذارى همزه و موارد آن ، سخن گفته و نيز فصلى را درباره چگونگى نقطهگذارى كلماتى كه شكل آنها با تلفظ آنها مطابق نيست مانند ( العلمؤا و نشؤا ) و مانند آنها بخصوص در باب همزه ، آورده است . به نظر مىرسد كه تمام آنچه را كه ابن ابى داود در اين باب ذكر كرده « 5 » ، از كتاب ابو حاتم كه در نقطهگذارى است گرفته همانگونه كه خود در اول مطلب به آن تصريح كرده است ولى ما جدولها و دايرههايى را كه ابن نديم به آنها اشاره
هامش
( 1 ) . دكتر عزت حسن : ص 25 از مقدمه تحقيق .
( 2 ) فضائل القرآن ، لوح 57 .
( 3 ) الفهرست ، ص 35 .
( 4 ) المصاحف ، ص 144 .
( 5 ) از صفحه 144 تا صفحه 150 از كتاب المصاحف .