از اين تأليفات غير از همين كتاب « المحكم » هيچ كدام به دست ما نرسيده است ، و شك نيست كه سالم ماندن اين كتاب تا وقتى كه به چاپ رسيد مىتواند جاى خالى اصول اوليه اين علم را پر كند ، زيرا كه دانى در اين كتاب چكيدهء كتابهايى را كه پيش از او درباره نقطهگذارى نوشته شده آورده است ، همانگونه كه در كتاب « المقنع » خلاصه كتابهايى را كه پيش از او درباره رسم تأليف شده بيان كرده است . « 1 »
دانى كتاب « المحكم » خود را چند باب قرار داده و در آنها از تاريخ نقطهگذارى و روشهاى نقطهگذاران ياد كرده است . او نخست اوليات نقطهگذارى و نخستين كسى را كه اين كار را شروع كرد يادآور شده و كسانى از علماى سلف را كه با اين كار مخالف يا موافق بودند نام برده و باب جامعى درباره موضوع نقطهگذارى باز كرده و پس از آن ، از حروف تهجى و ترتيب آن و اعجام حروف و نقطههاى سياهى كه بر آن مىگذاشتند سخن گفته و در بابهاى بعدى از كيفيت نقطهگذارى حركات سپس تشديد و سكون و مدّ و تنوين و احكام نقطههاى آشكار و پنهان و حروفى كه در هم ادغام مىشوند و احكام همزه وصل ، بحث كرده است ، و در بعضى از بابهاى بعدى از كيفيت نقطهگذارى همزه و جايگاه آن در ميان حروف سهگانه ، سخن گفته و بالاخره در بابهاى پايانى كتاب از نقطهگذارى حروفى كه هجاى آنها ناقص بوده و سپس بر آنها چيزى افزوده شده بحث كرده و كتاب را با بحثى درباره لام الف ( لا ) به پايان برده است . و همه اينها را مطابق روش نقطه گذاران مصحف بيان كرده و به كتاب خود بابهاى ديگرى اضافه نموده كه مربوط است به « ذكر متقدمين از اهل نقطهگذارى از نحويها مانند خليل و يزيدى و جز آنها و روش كسانى كه راه آنها را رفته و به آنها اقتدا كردهاند ، مانند نقطه گذاران دو شهر كوفه و بصره و شهرهاى ديگر عراق و روشى كه آنها دنبال مىكردند و بر آن اتفاق نظر داشتند . » « 2 »
همچنين « دانى » كتاب كوچك ديگرى در موضوع نقطهگذارى دارد كه آن را به كتاب « المقنع » ملحق كرده و همراه با آن چاپ شده است . او در اين كتاب همان موضوعاتى را كه در كتاب « المحكم » بحث كرده ، آورده است جز اينكه از تفصيلى كه در كتاب المحكم
هامش
( 1 ) درباره اهميت اين كتاب بنگريد به : مصدر پيشين ، ص 21 - 20 .
( 2 ) المحكم ، ص 209 اين موضوع صفحات 209 تا 259 را به خود اختصاص داده است .