رسيدن نون ساكن به حرف ديگرى در اول كلمهء دوم كه از لحاظ مخرج به آن نزديك است ، باعث آن گرديده كه نون از اين حرف متأثر شود ، و اين تأثر گاهى به مرحله ادغام مىرسد ، يعنى نون از جنس حرف دوم مىشود . در اين هنگام ، كاتب خود را در ميان دو حالت مىيابد : يكى اينكه به واقعيت تلفظ توجه كند و دو كلمه را متصل بنويسد ، دوم اينكه اصل رسم كلمهها را حفظ كند . ابوبكر انبارى آنجا كه راجع به قطع و وصل ( ان لا ) صحبت مىكند ، مىگويد : « 1 » « مواردى كه از هم جدا نوشته مىشود ، مطابق با اصل است چون اصل در آن ( ان لا ) مىباشد ، و مواردى كه متصل نوشته مىشود ، از اين جهت است كه بناى خط بر وصل است چون اصل آن ( ان لا ) است كه نون به خاطر نزديكى مخرج آن با لام ، در آن ادغام مىشود ، زيرا كه دهان يازده مخرج دارد ، مخرج پنجم براى لام و مخرج ششم براى نون است و چون نون در لام ادغام شد ، لام مشدّدى به وجود مىآيد و خط هم از تلفظ پيروى مىكند . » ابن درستويه مىگويد : « 2 » « براى آنها نوشتن يك حرف آسانتر از نوشتن دو حرف است همانطور كه تلفظ يك حرف ادغام شده آسانتر از تلفظ دو حرف مضاعف است . » كلمات زير هم از نظر اتصال مانند ( ان لا ) مىباشد : ( من ما ، من من ، عن ما ، إن ما ، إن لم ، أن لن ، أم من ) .
روايت فراء در وصل ( منذا ) در حال استفهام نيز از تأثر نون از حرف بعدى ناشى مىشود چون نون پيش از ذال پنهان مىشود و كاتب اين تأثر را درك مىكند و شايد هم كوچكى حجم دو كلمه را در نظر مىگيرد ، و به نظر مىرسد كه علت وصل
أَنْ جاءَكُمْ
در مصحف تاشكند ، همان پنهان بودن نون قبل از جيم است . در بحث از علامتهاى حروف گفتيم كه بعضى از دانشمندان نون را در مثل ( ننجى المؤمنين ) به علت پنهان بودن آن حذف مىكردند . اگر اين عقيده درست هم باشد ، اين پديده تنها در مثالهاى محدود آمده است و كاتبان در موارد ديگر به پنهان بودن نون توجه نكردهاند ، چون نون در اين حالت در تلفظ از بين نمىرود همانگونه كه در ادغام از بين مىرود . « 3 »
هامش
( 1 ) ايضاح الوقف و الابتداء ، ج 1 ، ص 146 - 145 و بنگريد به : مهدوى : ص 86 و ابن معاذ جهنى ، برگ 257 الف .
( 2 ) كتاب الكتاب ، ص 26 - 25 .
( 3 ) بنگريد به : قلقشندى : ج 3 ، ص 174 .