متصل نوشتهاند . اگر آنچه نحويها مىگويند دقيق باشد ، ( ما ) را در
أَنَّما غَنِمْتُمْ
( 8 / 41 ) متصل و در « كلّ ما ردّوا » ( 4 / 91 ) منفصل نمىديديم . و از اين مثالها نمونههاى ديگرى هم وجود دارد كه در آنها به معناى ( ما ) توجه نشده كه متصل يا منفصل بنويسند .
البته اين بدان معنا نيست كه معناى كلمه يا موقعيت آن در جمله ، اثرى در اتصال يا انفصال كلمه ندارد . اين مطلب از جدا بودن ضمير ( هم ) در مثالهاى زير روشن مىگردد :
« يوم هم برزون » ( مؤمن 40 / 16 ) و ( ذاريات 51 / 13 )
يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ
. دانى گفته است : ( هم ) در اين موارد به جهت مبتدا بودن در موضع رفع است و ما بعد آن خبر است و براى همين است كه از ( يوم ) جدا نوشته شده ، ولى ( هم ) در جاهاى ديگر به جهت اضافه مجرور است « 1 » و لذا به ( يوم ) متصل شده است ، مانند : ( اعراف 7 / 51 )
فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا
و مانند آن .
و بدين گونه ضمير ( هم ) وقتى در محل رفع قرار بگيرد ، در كتابت از ما قبل خود جدا مىشود و كلمه مستقل به حساب مىآيد ولى وقتى در محل نصب يا جرّ باشد اين طور نيست ، و براى همين است كه در سوره مطففين ( 83 / 3 )
كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ
در هر دو مورد وصل شده چون بعد از واو الف نوشته نشده است . « 2 » اگر بعد از واو ، الفى وجود داشت ، دلالت بر انفصال مىكرد .
و اما وصل « يا ابن أمّ » به نظر مىرسد كه به سبب تلفظ اين كلمات در يك سياق متصل است ، به اضافه اينكه كلمات كوتاه و كوچك هستند و پيش از اين اصل صورت « يبنؤمّ » را گفتيم . كلمه ( يومئذ ) و مانند آن نيز همين حكم را دارد . « 3 »
و امّا انفصال لام جرّ در چهار موردى كه گفته شد ، فراء دربارهء موردى كه در سورهء نساء ( 4 / 78 ) « فمال هؤلاء القوم » آمده ، گفته است : اين تعبير در كلام زياد شده تا جايى كه خيال كردهاند كه لام متصل به ( ما ) است و در بعضى موارد حرف است ، « 4 » و شايد اين يك اثر قديمى در انفصال حروف كلمهء واحد بوده باشد و يا به طبيعت حرفى كه پيش از لام
هامش
( 1 ) المقنع ، ص 75 و بنگريد به : مهدوى : ص 86 .
( 2 ) دانى : المقنع ، ص 77 .
( 3 ) ابن درستويه : ص 32 .
( 4 ) معانى القرآن ، ج 1 ، ص 278 .