مانند ( ءادم ، ءازر ، ءاخر ، ءامن ، ءاسن ) و مانند آنها . « 1 » و اين پديده منحصر به اول كلمه نيست ، بلكه هر جا كه نياز به نوشتن دو الف باشد ، فقط يك الف مىنويسند البته در اول كلمه بيشتر است ، و اجتماع همزه با فتحه بلند مثالهاى زيادى دارد .
4 . عدم اثبات علامت فتحه بلند در بعضى از موارد
پديدهء ديگرى وجود دارد كه مربوط به رسم همزهء ميانى است كه به جهت تخفيف به فتحهء بلند تبديل شده است . پيش از اين اشاره كرديم كه علامت فتحهء بلند در وسط كلمه در موارد بسيارى نوشته نمىشود . همزهاى كه در حالت تخفيف تبديل به فتحهء بلند مىشود نيز همين حالت را دارد كه در موارد بسيارى حذف مىشود ، و از اينجاست كه اين پديده از عوامل تعدد رسم همزه و رسم علامتى است كه همزه پس از تخفيف تبديل به آن مىشود .
بعضى از مثالهاى اين پديده پيش از اين گذشت ، مانند رسم كلمهء
يَسْتَأْخِرُونَ
( 7 / 34 ) با الف و « يستخرون » بدون الف . بيشترين موارد حذف الف جاهايى است كه كلمات به خاطر الحاق حروف زايد ، طولانى شده است ، مانند : ( استذنك ، يستذنك ، يستذنوه ، استجره ، استجرت ، فادرتم ) .
در اثبات و حذف الف در بعضى از مثالها اختلاف شده است ، مانند : ( اطمنّوا ، اشمزت ، امتلت ، اطمننتم ) كه در بعضى از مصاحف با الف و در بعضى ديگر بدون الف رسم شده است . « 2 »
اين پديده را در بعضى از مصاحف خطى قديم مىبينيم . در مصحف چاپى ، الف در « يستخرون » در سوره نحل ( 16 / 62 ) و يونس ( 10 / 49 ) حذف شده و اين در حالى است كه مورد اول را در مصحف تاشكند و مورد دوم را در مصحف جامع عمرو با الف
يَسْتَأْخِرُونَ
مىيابيم . و نيز در مصحف جامع عمرو بن عاص
أَنْشَأْنا
در سورهء انبياء ( 21 / 11 ) و
فَأَنْشَأْنا
در سورهء مؤمنين ( 23 / 19 ) بدون الف نوشته شده است .
اگر همزه فتحهء بلند داشته باشد و حرف پيش از آن ساكن باشد اين همزه به جهت
هامش
( 1 ) بنگريد به : مهدوى : ص 115 و دانى : المقنع ، ص 24 و المحكم ، 156 و عقيلى : لوح 3 .
( 2 ) بنگريد به : دانى : المقنع ، ص 26 - 25 و ما رغنى : ص 236 - 235 .