3 . ناپسند بودن اجتماع دو شكل يكسان در خط
يكى از عوامل تعدد صورتهاى هجايى بعضى از كلمات مهموز و احيانا غير مهموز ، همان است كه دانشمندان رسم و عربى آن را ناپسند بودن اجتماع دو يا چند شكل يكسان در خط مىنامند . اين پديده اختصاص به علامتهاى حركات بلند و صوامت كه با حركات در علامت مشتركند ، دارد . پيشتر اشاره كرديم كه اين پديده فقط براى تشابه نيست بلكه مرحلهاى را در بيان حركات بلند نشان مىدهد ، زيرا اگر تنها تشابه سبب اين حذف بود ، آثار اين ناپسندى را در عدم اثبات علامتهاى بعضى از صوامت مىديديم ، بخصوص اينكه رسم عثمانى پيش از تكميل آن به وسيله نقطه گذارى ، فرصتهاى زيادى براى تشابه شكلى در رسم حروف به دست داده است . نوشتن حرف مشدّة با يك علامت نيز دلالت بر جريان اثر اين ناپسندى بر علامتهاى صوامت ندارد چون اين موضوع به طبيعت حرف مشدّد برمىگردد . و با همهء اين احوال نظريهء علماى پيشين در مورد حذف يكى از دو علامت حركت بلند و حرف صامتى كه در علامت با آن مشترك است ، صادق مىباشد .
مگر در بعضى از كلمات كه هر دو علامت يك جا نوشته شده است .
همزه در غير اول كلمه در حالت تخفيف ، جاى خود را به يك حرف لين يا حركت بلند مىدهد همان گونه كه پيشتر گفتيم و چون به علامتى كه نمايندهء حرف جانشين از همزه است ، علامت ديگرى مانند آن نزديك شود خواه واو و ياء باشد يا حركت بلند ، اثر اين پديده در هر دو علامت پديدار مىشود و يكى از آنها محذوف مىگردد . ابو داود سليمان بن نجاح مشهورترين و مهمترين شاگرد دانى مىگويد : همزهء مفتوحه اگر قبل از الف قرار گيرد و همين طور همزه مكسوره اگر قبل از ياء باشد و نيز همزه مضموم اگر قبل از واو باشد ، رسم نمىشود تا دو الف و دو ياء و دو واو در يك جا جمع نشود . « 1 » و همين طور است اگر همزهء مفتوحهء بعد از الف و همزهء مكسورهء بعد از ياء و همزه مضمومهء بعد از واو قرار گيرد ، و اين به جهت ناپسند بودن اجتماع دو شكل متفق در رسم مىباشد . « 2 »
با اينكه اين يك قاعده عمومى است ، در عين حال در بعضى از كلمات دو علامت با
هامش
( 1 ) بنگريد به : التنزيل ، لوح 5 و ما رغنى : ص 237 .
( 2 ) بنگريد به : دانى : المحكم ، ص 172 و شيرازى ، لوح 20 .