كردن الف ميان همزهء استفهام و علامتى كه پس از تخفيف آمده است باشد يا نه . « 1 »
اينكه همزه در بعضى از مثالهاى گذشته مطابق با حركتى كه دارد با واو و ياء نوشته شده ولى در بعضى نوشته نشده بدان جهت است كه در جائى كه چنين نوشته شده ، كاتبان صورت تلفظ كنونى را در نظر گرفتهاند و در جائى كه چنين نوشته نشده تخفيف را رعايت كردهاند و صورت كلمه پيش از دخول همزهء استفهام به شكل معينى شايع بوده وقتى همزهء استفهام داخل شد و همزهء اصلى كلمه حكم همزهء ميانى پيدا كرد و تخفيف داده شد ، آنها تغييرى را كه در تلفظ كلمه حاصل شده رعايت نكردند و صورت شايع كلمه را در نظر گرفتند . و لذا در مواردى كه همزه به صورت ياء و واو نوشته نشده ، دلالت بر تحقيق همزه نمىكند چون غير معقول است كه قارى در آيهء واحدى كلمهاى را تخفيف بدهد و كلمهء ديگرى را كه همانند آن است تخفيف ندهد ، مانند آياتى كه در آنها دو كلمه ( أءذا ) و ( أءنا ) وارد شده و پيش از اين نقل كرديم ، و اينكه همزه بر حسب تخفيف در اينجا نوشته نشده به جهت علتى است كه گفتيم .
2 . حفظ صورتهاى هجايى قديمى در بعضى از كلمات مهموز
بناى رسم بر وصل كلام نبوده و اينكه همزهء آغازين به سبب اتصال به زوايد و يا ضماير تبديل به همزه ميانى مىشود ، تنها عاملى است كه باعث شده بعضى از كلمات مهموز داراى چند صورت هجايى مختلف باشد . و در اينجا عوامل ديگرى وجود دارد كه باعث تعدد هجاى بعضى از كلمات شده و سبب گرديده كه بعضى از آنها به روش معينى غير از قاعدهء عمومى نوشته شود .
يكى از اين عوامل حفظ صورتهاى هجايى قديمى در بعضى از كلمات مىباشد و اين در حالى است كه گاهى تلفظ آنها تغيير پيدا كرده است و گاهى كاتبان يك علامت نوشتارى براى نشان دادن تلفظ جديد كلمه به آن مىافزايند بدون اينكه صورت هجايى قديمى را تغيير بدهند ، و از اينجاست كه همزه در بعضى از مثالها صورتهاى دوگانهاى مىيابد به طورى كه در بعضى از مثالهاى همزههاى پايانى و آغازين ديديم و اين در حالى
هامش
( 1 ) بنگريد به : دمياطى : ص 49 - 44 .