است :
أَ إِنْ ذُكِّرْتُمْ
( يس 36 / 19 ) و « أئفكا آلهة » ( صافات 37 / 86 ) « 1 » .
از اين مثالها روشن مىشود كه مواردى كه همزهء دوم به شكل واو و ياء نوشته شده كمتر از مواردى است كه با الف نوشته شده است . در تعدادى از آياتى كه در آنها همزهء استفهام دوبار آمده يك بار همراه با ( إذا ) و يك بار همراه با ( إنّا ) و همزه در هر دو مكسور است ، هر كجا كه اين شكل وارد شده ( رعد 13 / 5 ) و ( مؤمنون 23 / 82 ) و ( نمل 27 / 67 ) و ( صافات 37 / 16 ، 53 ) و ( واقعه 56 / 47 ) خواهيم ديد كه همزهء دوم در ( اءذا ) در يك مورد به شكل ياء نوشته شده : ( واقعه 56 / 47 ) « و كانوا يقولون ا اذامتنا و كنّا ترابا و عظاما أءنّا لمبعوثون » و كلمه « ا انّا » در دو مورد با ياء نوشته شده : ( نمل 27 / 67 ) « و قال الذين كفروا ا اذا كنا ترابا و آباؤنا اثنّا لمخرجون » و ( صافات 37 / 16 )
أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
« 2 » .
دانى رسم همزهء پس از همزهء استفهام به شكل واو و ياء را چنين تعليل كرده است كه به خاطر ملايمت كلمه چنين نوشته شده و در هر مورد كه همزه با يك الف نوشته شده به خاطر تحقيق همزه است و يكى از دو الف را حذف كردهاند به سبب ناپسند بودن اجتماع دو شكل متفق در يكى . او در كتاب « المحكم » دربارهء اين پديده مىگويد : « 3 » « وجه آن اين است كه خواستهاند دو حالت تحقيق و تسهيل را در اين همزه رعايت كنند ، در مواردى كه همزه به شكل ياء و واو آمده مطابق با تسهيل است و در مواردى كه به اين شكل نيست مطابق با تحقيق است ، چون آنها اجتماع دو شكل متفق را در يك جا ناپسند مىدانند و براى همين است كه يكى از آنها را حذف و به جهت اختصار به ديگرى اكتفا مىكنند » .
بنابر آنچه پيش از اين بارها گفتهايم كه همزه وقتى در وسط قرار گرفت در قرائت و لغت اهل حجاز به طور كلى تخفيف مىيابد . در اين مثالها نيز همزهء دوم چه به شكل واو باشد يا به شكل ياء و يا اصلا رسم نشود ، مانند همزهء ميانى تخفيف مىيابد ، تخفيف همزهء دوم از قالون و ابو عمرو و هشام از حلوانى نقل شده است و همچنين تخفيف آن از ابو جعفر نيز نقل شده ، خواه مفتوح يا مضموم و يا مكسور باشد و خواه تخفيف آن با داخل
هامش
( 1 ) بنگريد به : مهدوى : ص 116 و دانى : المقنع ، ص 52 - 51 و تعداد ورود مثالهاى مزبور را كه بعضى از آنها با ياء رسم شده در قرآن ببينيد . دمياطى : ص 48 - 47 .
( 2 ) در مصحف چاپى ( اءنا ) بدون ياء آمده است .
( 3 ) ص 106 بنگريد به همان مصدر ، ص 108 و جعبرى : برگ 232 الف و 232 ب .