همزهء اصلى و بعضى همزهء استفهام دانستهاند . « 1 » دانى مىگويد : « 2 » « الف نوشته شده در رسم همان همزه استفهام است چون به آن نياز داريم و اين قول فرّاء و ثعلب و ابن كيسان است ، ولى كسايى گفته كه آن همان همزهء اصلى است و اصحاب مصاحف نيز چنين گفتهاند و از نظر من نيز اين قول بهتر است . » ولى بايد ملاحظه كنيم كه همزهء اصلى كه در اول كلمه است اكنون با دخول همزه استفهام ، همزهء ميانى شده است و لذا تخفيف داده شده و تبديل به فتحه بلند شده است ، و مىدانيم كه حذف علامت فتحه بلند وسطى جايز است ولى حذف علامت همزه جايز نيست . آيا طبق اين بيان مىتوانيم بگوييم كه الف موجود علامت همزهء استفهام است ؟ يا به اين سخن اكتفا كنيم كه علام يكى از دو الف حذف و ديگرى رسم شده بدون اينكه آن را تعيين كنيم و اين به جهت ناپسند بودن اجتماع دو شكل متفق در يك جاست .
اما اگر همزهء اول كلمه مضموم باشد و همزهء استفهام بر آن داخل گردد ، به طورى كه دانى مىگويد ، تمام مصاحف اتفاق دارند بر اينكه در قول خداوند : « قل اؤنبئكم » ( آل عمران 3 / 15 ) پس از همزه واوى نوشته شود و اين به خاطر ملايم بودن كلمه است ولى در نظاير آن در جاهاى ديگر رسم نكردهاند ، مانند : « أءنزل عليه الذكر » ( ص 38 / 8 ) و « أءلقى الذكر عليه من بيننا » ( قمر 54 / 25 ) و اين به خاطر اداى كامل همزه و ناپسند بودن اجتماع دو شكل متفق در يك جاست و همزه به هر دو روش ثبت مىشود « 3 » .
وقتى همزهء استفهام بر همزهء مكسور داخل شود ، همزهء دوم در بعضى از موارد به شكل ياء نوشته مىشود مثلا « أءنكم » در چهار جا با ياء نوشته شده « ائنكم » : ( انعام 6 / 19 ) و ( نمل 27 / 55 ) و ( عنكبوت 29 / 29 ) و ( فصلت 41 / 9 ) و كلمهء « أءنا » در دو مورد به شكل « أئنّا » نوشته شده : ( نمل 27 / 67 ) و ( صافات 37 / 16 ) و كلمه ( أءنّ ) در يك مورد به شكل ( أئنّ ) نوشته شده ( شعراء 26 / 41 ) ( ائنّ لنا لأجرا ) و كلمهء ( اءذا ) در يك مورد به شكل ( ائذا ) نوشته شده : ( واقعه 56 / 47 )
أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً
و از مواردى كه با ياء نوشته شده اين دو مورد
هامش
( 1 ) بنگريد به : مهدوى : ص 115 .
( 2 ) المقنع ، ص 24 .
( 3 ) بنگريد به : المقنع ، ص 59 و نيز مهدوى : ص 116 و دمياطى : ص 49 .