همزه ياء رسم كردهاند و اين در مثل : ( بيبى انت ) آمده كه اصل آن ( بأبى ) است ، و اين در كلام عربها زياد است تا جايى كه حرف باء با كلمه ( اب ) به معناى تفديه ( فدا كردن ) است و همزه در اينجا همزهء ميانى است و از اين رو در نوشتن به خاطر تخفيف تبديل به ياء مىشود ، و به عقيدهء ابن درستويه نمىتوان اين كار را در غير حالت تفديه با كلمه أب انجام داد . « 1 » اين گفته او به هر چيزى دلالت كند مهم نيست ، مهم اين است كه اين مثال دلالت دارد بر اينكه هر همزهاى كه در اول كلمه باشد و به سبب اتصال به چيزى تبديل به همزهء ميانى شود ، در تخفيف حكم همزهء ميانى را خواهد داشت .
مشهور اين است كه كلمهء ( لأهب ) را به همين صورت رسم مىكنند بدون اينكه تغييرى در موضع همزهء حاصل شود و يا اثرى از تخفيف در آن باشد ، در حالى كه مىبينيم كاتبان در كلمه ( بيبى ) كاملا از تلفظ كلمه پيروى كردهاند و الف را كه علامت همزه پيش از اتصال است حذف كردهاند و علامتى كه پس از تخفيف به آن تبديل شده نوشتهاند و آن حرف ياء است ، ولى در مثالهايى كه رسم عثمانى در تخفيف همزه به سبب ميانى بودن و اتصال به حروف زوايد به دست مىدهد ، مانند : ( بأييد - بأييكم - فبأيى - باييم - بايية - باييت - أفأين ) شكل كلمه قبل از اتصال به زوايد بيشتر نمايان است و البته در كنار آن خواستهاند تلفظ كلمه را هم نشان بدهند و از اين رو كاتبان در كنار الف ، يايى هم رسم نمودهاند .
اين تفسير براى رسم ياء در كنار الف در اين كلمات ، اين مطلب را توضيح مىدهد كه علامت الف در حالت اتصال كلمه به حرفى در اول آن و تخفيف همزه به عنوان تخفيف همزهء ميانى ، از لحاظ تلفظ به چيزى دلالت نمىكند ، بلكه اين يك اثر قديمى است كه از تلفظ همزه در كلمه به جاى مانده است و آن مربوط به زمانى است كه به اول كلمه ، حرف جرّ و يا حرف عطفى متصل نشده بود ، و از اينجاست كه سخن دانى نمىتواند سخن دقيقى باشد آنجا كه گفته است : « مىتواند در اين مثالها ياى زايد و الف پيش از آن همان همزه باشد » « 2 » زيرا كه ياء بنابر قرائت تخفيف همزه اثبات شده است و در اين حالت الف زايد مىشود . چيزى كه بر زيادت الف تأكيد مىكند ، آمدن كلمه ( افاين ) ( 3 / 144 ) در مصحف
هامش
( 1 ) بنگريد به : كتاب الكتاب ، ص 51 - 50 .
( 2 ) المقنع ، ص 47 .