ماده ( اى ى ) مىباشد ، ياى اول قلب به الف شد بر وزن فعلة يا فعلة . « 1 » ولى اين سخن بعيد مىنمايد . در مورد مربوط دانستن اثبات ياء به وجود حرف باء پيش از آن ، به نظر نمىرسد كه رابطهاى ميان باء و اين پديده وجود داشته باشد بلكه مكسور بودن باء اين پديده را به وجود آورده است و از اين جهت است كه اين پديده در كلمه ( افاين ) هم جريان دارد با اينكه به جاى باء حرف فاء آمده است ولى مكسور بودن خود همزه با وجود مفتوح بودن فاء باعث پيدايش اين پديده در اين كلمه گرديده است .
آنچه راجع به تخفيف همزه در مثالهاى سابق گفتيم ، مورد تأكيد روايات نقل شده از قرّاء و عربها هم هست . روايت شده كه ابو جعفر مدنى همزه را در ( فباى ) تخفيف مىداد به اين گونه كه همزه ساقط و ياء جانشين آن مىشد ، مانند تخفيف همزهء ميانى مفتوح كه پس از كسره واقع شود . و دربارهء مثالهايى كه فاء ندارد ، روايتهاى مختلفى از او نقل شده ، مانند :
( بأىّ أرض ) و ( بأيّكم المفتون ) « 2 » ابو عمرو بن علاء و ورش اين آيه را
إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ
( مريم 19 / 19 ) با ياء ( ليهب ) خواندهاند . همچنين حلوانى به نقل از قالون « 3 » و يعقوب از قرّاى عشره چنين خواندهاند . حسن و يزيدى نيز با آنها موافق هستند . « 4 » دانى روايت مىكند كه ابو عبيد گفته است : تمام مصاحف اتفاق دارند بر اينكه در كلمه ( لأهب ) پس از لام الفى را رسم كنند . « 5 » تنها شيرازى روايتى نقل كرده كه اين كلمه با ياء نوشته مىشود : ( ليهب ) . « 6 » به طورى كه جعبرى نقل مىكند ابو عبيد قرائت ابو عمرو را كه با ياء خوانده ، انكار نموده است . جعبرى اين قرائت را از لحاظ نقل و رسم تصحيح كرده و سخن ابو عبيد را ردّ نموده و گفته است : ابو عبيد در كتاب خود ( شايد منظور كتاب القراءات باشد ) گفته : اهل مدينه و كوفه ( لأهب ) خواندهاند و ابو عمرو ( ليهب ) خوانده ولى آن مخالف با مصاحف مىباشد و جايز نيست و در آن تغيير قرآن است به گونهاى كه قرآن
هامش
( 1 ) بنگريد به : فيروز آبادى ، ج 4 ، ص 303 .
( 2 ) دمياطى ، ص 55 .
( 3 ) دانى : التيسير ، ص 148 .
( 4 ) دمياطى ، ص 298 .
( 5 ) المقنع ، ص 42 .
( 6 ) بنگريد به : كشف الاسرار ، لوح 17 .