توجه به بعد تاريخى اين پديده و تطورى كه در تلفظ كلمه به وجود آمده ، ناشى شده است .
او توجه نكرده كه كتابت همواره به شكلهاى قديمى كلمات وفادار است و همراه با تطور تلفظ پيش نمىرود .
د : رسم همزهء پايانى به صورت الف و ياء در جاى كه تبديل به همزهء ميانى شود
ملاحظه كرديم كه همزهء پايانى كه مضموم است ، به علت تلفظ در يك كلام متصل و يا به جهت اتصال به ضماير ، تبديل به همزه ميانى مىشود و به صورت واو نوشته مىشود و حالت تخفيف آن مورد توجه قرار مىگيرد و به رسم قبلى كلمه توجه نمىشود ، مانند ( اتوكوا - نبوا - العلمؤا - اولياؤهم - يكلوكم ) . اكنون مىگوييم كه همزهء پايانى كه مكسور است و پس از فتحهء كوتاه يا بلند قرار گرفته است ، به شكل ياء همراه با الف نوشته مىشود خواه ميانى بودن اين همزه به سبب اتصال به ضماير باشد و يا در مواردى ، كلمه وصل به كلمهء بعدى خوانده شود .
مثال همزهء پايانى مكسور كه پس از فتحهء كوتاه واقع شده و به سبب تلفظ در يك كلام متصل تبديل به همزهء ميانى شده است ، كلمهء ( نبا ) مىباشد در قول خداوند ( 6 / 34 ) « و لقد جاءك من نبأى المرسلين » و جز اين مورد در جاى ديگر با ياء نوشته نشده است . « 1 » پس كلمه ( نبأ ) بر حسب قاعدهء عمومى هميشه با الف نوشته مىشود چون همزهء پايانى در حالت وقف بر روى حركت ما قبل خود كه در اينجا فتحه است تخفيف مىيابد و علامت الف اشاره به فتحه بلند مىكند ، ولى تلفظ اين كلمه در اين مورد به صورتى كه وصل به كلمهء بعدى باشد ، همزه را در حكم همزه ميانى مكسور پس از فتحه قرار مىدهد ، مانند ( سئم ) كه پس از سقوط همزه ياى ضعيفى متولد مىشود و همين ياء رسم هم مىگردد ، ولى كاتبان ، علامت الف را حفظ كردهاند كه اشاره به فتحه بلندى مىكند كه كلمه در حالت وقف با آن پايان مىيابد و در كنار آن علامت ياء را هم رسم كردهاند كه نشان دهندهء صداى يايى است كه در تلفظ كلمه به حالت متصل ظاهر مىگردد .
مثالهاى همزهء پايانى كه بعد از فتحه بلند واقع شده و همزه تخفيف پيدا كرده است
هامش
( 1 ) ابن ابى داود : ص 107 و بنگريد به مهدوى : ص 97 و دانى : المقنع ، ص 47 .