ج : رسم همزهء آغازين به صورت الف و ياء در حالى كه تبديل به همزهء ميانى شود
رسم همزه به صورت الف و ياء مشابه با رسم همزه به صورت الف و واو آمده است ، جز اينكه همزهء آغازين كه به سبب تلفظ در كلام متصل ، حكم همزهء متوسط پيدا مىكند ، در هيچ موردى با الف و ياء نوشته نشده و مثالى مانند : ( اولئك ) ندارد . تنها اتصال بعضى از زوايد به اول كلمه ، عامل اساسى در پيدايش مثالهاى اين پديده در اول كلمه است ولى وجود آن در آخر كلمه ، به سبب اتصال به ضماير مىباشد و اين در كنار عروض حالت ميانى بودن به علت تلفظ در يك كلام متصل است .
مشهورترين مثال اين پديده كلمهء ( بأيد ) در سورهء ذاريات ( 51 / 47 ) است : « و السماء بنينها بأييد و انا لموسعون » كه در تمام مصاحف در اول كلمه دو ياء بعد از الف رسم شده است « 1 » رسم اين كلمه توجه دانشمندان را به خود جلب كرده و بعضى از آنها مانند ابن خلدون را وادار كرده كه آن را به خطاى كاتب نسبت بدهند . البته بعضى از آنها هم تفسير صحيح اين پديده را دريافتهاند .
در كنار اين مثال چندين كلمه با همان روش رسم شده است كه از جمله آنهاست كلمهء ( إن ) كه فاء عطف با همزهء استفهام به آن متصل شده باشد مانند ( افإن ) در سوره آل عمران ( 3 / 144 ) « افاين مات او قتل انقلبتم على اعقابكم » و در سوره انبياء ( 21 / 34 ) « افاين متّ فهم الخالدون » در اين مثالها همزه مكسوره با ياء توأم با الف نوشته شده است . « 2 » و نيز كلمه
بِأَيِّكُمُ
در سوره قلم ( 68 / 6 ) « باييكم المفتون » با دو ياء پس از الف رسم شده است . « 3 »
مؤلف كتاب الهجاء گفته است : كلمه
فَبِأَيِّ
در سى و يك مورد در سورهء الرحمن به صورت ( فبايى ) رسم شده « 4 » است و نيز كلمهء
بِأَيَّامِ
در سوره ابراهيم ( 14 / 5 )
وَ ذَكِّرْهُمْ
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابن ابى داود ، ص 112 و مهدوى ، ص 98 و دانى : المقنع ، ص 47 ، 90 .
( 2 ) بنگريد به : مهدوى ، ص 97 و دانى : المقنع ، ص 47 و 53 .
( 3 ) بنگريد به : ابن ابى داود ، ص 115 و مهدوى ، ص 68 و دانى : المقنع ، ص 47 و 90 .
( 4 ) بنگريد به : الهجاء از يك نويسندهء ناشناخته لوح 35 و نيز جامع الكلام فى رسم مصحف الامام از يك نويسندهء ناشناخته در سورهء الرحمن اين كلمه را در مصحف جامع عمرو عاص در آخرين مورد از سورهء الرحمن ( 55 / 77 ) با دو ياء ديدم و در موارد ديگر نتوانستم كيفيت رسم آن را به دست آورم چون در آن مصحف ساقط شده بود . ولى به احتمال قوى در آن موارد هم با دو ياء نوشته شده است چون در مورد آخر با دو ياء رسم شده و شايسته اين است كه هجاى اين كلمه در تمام موارد يكسان باشد به اضافهء اينكه اين موضوع در روايت هم نقل شده است .