مطابق با همين لهجه است كه كلمه ( الصلاة و الزكوة و الربوا ) نيز با واو نوشته شده است . »
ولى مىبينيم كه زمخشرى در جاى ديگر از اين تعليل عدول كرده و آن در جايى است كه راجع به رسم كلمهء ( شفعؤا ) صحبت مىكند كه در سوره روم ( 30 / 13 ) با واو نوشته شده است . مىگويد : « 1 » « كلمهء ( شفعؤا ) در مصحف با واو قبل از الف نوشته شده و همان گونه كه در ( علمؤا بنى اسرائيل ) نوشته شده و همين گونه است كلمه ( السواى ) كه با الف قبل از ياء نوشته شده است . در همهء اين موارد خواستهاند همزه را مطابق با صورت حرفى كه حركت همزه از آن است بنويسند . » با صرف نظر از اينكه او كلمه ( السواى ) را ( بعد دربارهء آن سخن خواهيم گفت ) در رديف اينها آورده ، مىبينيم كه زمخشرى براى اثبات واو در رسم كلمههاى ( الشفعؤا ) و ( العلمؤا ) تعليل درستى ذكر كرده است ، ولى گفتهء نخستين او بر اضطراب موضع زمخشرى در بررسى يك مثال در دو موضع مختلف دلالت دارد .
در مثالهاى سابق كه واو در آخر آنها اثبات شده و به صورتى اشاره دارد كه همزه در حال تخفيف آن را پيدا مىكند و پيش از همزه ، فتحهء بلندى قرار دارد ، ملاحظه مىشود كه علامت الف كه اشاره به فتحه بلند دارد در همهء آنها اثبات نشده است و گويا اثبات واو در آخر كلمه و رسم الفى پس از آن ، سبب شده كه كاتبان به اين نتيجه برسند كه كلمه طولانى شده است و همين موضوع به آنها اجازه داده كه الف قبل از واو را ننويسند به گونهاى كه در بحث از علامت فتحه بلند بيان كرديم . « 2 »
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ج 3 ، ص 270 .
( 2 ) در مصحف جامع عمرو عاص كلمهء ( جزاء ) را با الف قبل از واو و با حذف الف بعد از واو به اين صورت ديدم : ( جز او ) در سوره توبه ( 9 / 26 ) و در سوره يوسف ( 12 / 25 ) و نيز در مصحف شماره 115 دار الكتب المصريه در سوره مائده ( 5 / 85 ) چنين ديدم . مىدانيم كه در مصحف مطبوع چنين آمده است : ( جزاء ) و در مصحف تاشكند بعضى از كلماتى كه در آخر آنها واو و بعد از آن الف است ، الف رسم شده ولى واو رسم نشده است كه به نظر مىرسد به دليل تخفيف در حالت وقف است . آن كلمات عبارتند از : ( شركاء ) ( 6 / 94 ) و ( علماء ) ( 26 / 197 ) و ( البلاء ) ( 37 / 106 ) ولى در همان جا مىبينيم كه كلمهء ( يستهزأ ) ( 4 / 140 ) كه دانى تصريح كرده كه بايد با الف رسم شود ( المقنع ، ص 56 ) با واو نوشته شده به اين صورت : ( يستهزو ) كه بعد از واو الف رسم نشده و كلمه بنا بر وصل تخفيف داده شده ، مانند ( جزاو ) .