از مثالهاى همزهء پايانى مضموم كه پس از فتحه كوتاه واقع شده و بر اساس تخفيف و وصل رسم گرديده ، كلمهء ( نبأ ) مىباشد . اين كلمه در چهار مورد با واو نوشته شده : ( ابراهيم 14 / 9 ) ( نبؤ الّذين ) و ( ص 38 / 21 ، 67 ) ( نبؤ الخصم ) و ( نبؤ عظيم ) و ( تغابن 64 / 5 ) ( نبؤ الّذين ) و در غير اين موارد با باء و الف و به صورت سه حرفى نوشته شده است . « 1 » كلمهء ( ملأ ) نيز مانند كلمه ( نبأ ) است در چهار مورد با واو و به شكل ( الملوا ) نوشته شده است « 2 » و از مثالهاى اين باب ، بعضى از افعال است مانند ( يبدوا ) ( 10 / 4 ، 30 / 11 ) و ( تفتوا ) ( 12 / 85 ) و ( يتفيّوا ( 16 / 48 ) و ( اتوكوا ) ( 20 / 18 ) و ( لا تظمؤا ) ( 20 / 119 ) و ( يدروا ) ( 24 / 8 ) و ( يعبوا ) ( 25 / 77 ) و ( ينشوا ) ( 43 / 18 ) « 3 » و احتمال دارد كه همزه در مثالهاى ديگر مانند مثالهاى سابق مطابق با وصل نوشته شود ، مانند ( يتبوأ ) ( 12 / 56 ) و ( نتبوأ ) ( 39 / 74 ) و الف پس از آن زايد باشد ، همان گونه كه الف بعد از واو جمع و مانند آن زايد مىشود . و يا اينكه بگوييم همزه بنابر وقف نوشته شده كه در اين صورت الف از اصل فعل خواهد بود ، زيرا كه همزهء پايانى وقتى تخفيف داده شد به صورت حركت بلند در مىآيد چون حركت كوتاه پيش از همزه امتداد مىيابد و آن حركت در اينجا فتحه است در نتيجه به حالت حركت بلند در مىآيد و به شكل الف رسم مىگردد .
از مثالهاى همزهء پايانى مضموم پس از فتحه بلند كه مطابق با تخفيف و وصل نوشته شده ، فعل ( نشاء ) در سوره هود ( 11 / 87 ) است كه به صورت ( نشوءا ) نوشته شده است و در قرآن غير از يك مورد را ندارد . « 4 » و نيز از مثالهاى آن است كلمه ( علمؤا ) در سوره شعراء ( 26 / 197 ) و كلمه ( العلمؤا ) در سوره فاطر ( 35 / 28 ) و سوره شورى ( 42 / 21 ) و كلمهء ( دعؤا ) در سورهء مؤمن ( 40 / 59 ) و كلمهء ( الضعفؤا ) در هر كجا كه به حالت رفع آمده و با واو نوشته شده و كلمه ( شفعؤا ) در سوره روم ( 30 / 17 ) و كلمهء ( البلؤا ) در سورهء صافات ( 37 / 106 ) و كلمهء ( بلؤا ) در سوره دخان ( 44 / 33 ) « 5 » .
هامش
( 1 ) مهدوى ، ص 93 و دانى : المقنع ، ص 55 و سليمان بن نجاح ، لوح 134 .
( 2 ) در سوره مؤمنون ( 23 / 24 ) و در سوره نمل ( 27 / 29 ، 32 ، 38 ) .
( 3 ) بنگريد به : مهدوى ، ص 93 - 92 و دانى : المقنع ، ص 55 .
( 4 ) بنگريد به : ابن قتيبه : تأويل مشكل القرآن ، ص 41 و ابن ابى داود ، ص 116 و مهدوى ، ص 92 و دانى : المقنع ، ص 58 .
( 5 ) بنگريد به : مهدوى ، ص 92 - 91 و دانى : المقنع ، ص 58 - 57 .