دانى دربارهء رسم كلمه ( نبأ ) با واو ، سخن محمد بن عيسى اصفهانى را نقل كرده كه گفته است : « اين كلمه در هر كجاى قرآن كه در حالت رفع باشد با واو آمده و هر كجا كه در حالت رفع نباشد بدون واو و به شكل ( نبأ ) آمده است . » « 1 » ارتباط دادن رسم همزه با واو در اين مثالها ، به اينكه واو مضموم باشد ، دليل بر اين است كه رسم آن به صورت واو به جهت بازگشت همزه به واو در حالت تخفيف است و قضيهء آن مثل قضيّه همزه ميانى در كلمهء ( يكلؤكم ) و كلمهء ( اوليائهم ) و مانند آنهاست .
اثبات الف پس از واو در مثالهاى پيشين دليل ديگرى است بر اينكه اين واو نمايندهء تلفظ واقعى است چون زيادت آن در اينجا مانند زيادت آن پس از واو پايانى است و دانى براى زيادت الف در اين مثالها دو تفسير دارد آنجا كه مىگويد : « 2 » « در اين موارد رسم الف بعد از واو براى يكى از دو چيز است : يا براى تقويت همزه است كه پنهان نماند و اين سخن كسايى است و يا براى تشبيه كردن اين واو كه صورت همزه است به واو جمع است چون هر دو در آخر كلمه واقع شدهاند ، پس الف افزوده گرديد همان گونه كه بعد از واو جمع افزوده مىشود ، و اين سخن ابو عمرو بن علاء است و هر دو قول خوب است . » تاييد دانى با توجه به حقايقى كه دربارهء تخفيف همزه در غير اول كلمه گفته شد ، بىمورد است و به نظر مىرسد كه نظريهء ابو عمرو بن علاء بهتر و صحيحتر باشد ولى سخن او بر اين اساس نيست كه واو صورت همزه است بلكه بر اين اساس است كه آن واو نمايندهء واو ضعيفى است كه جايگزين تخفيف همزهء پس از فتحه است كه در يك كلام متصل در آخر كلمه واقع مىشود .
زمخشرى رسم كلمه ( العلماء ) را با واو در سوره شعراء ( 26 / 197 ) « ا و لم يكن لهم آية ان يعلمهم علمؤا بنى اسرائيل » با تفخيم تعليل كرده و راه صواب نرفته است . او مىگويد : « 3 » « اگر گفته شود كه چگونه در مصحف ، كلمهء ( علمؤا ) با واوى قبل از الف نوشته شده ؟ در پاسخ مىگويم : اين كار مطابق با لغت و لهجهء كسانى است كه الف را مايل به واو مىكنند و
هامش
( 1 ) المقنع ، ص 55 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 59 - 58 و بنگريد به : سليمان بن نجاح ، لوح 135 .
( 3 ) الكشاف ، ج 3 ، ص 264 .