و ( ايتاى ذى القربى ) را با ياء به جاى كسره و ( اولئك ) و مانند آن را با واو به جاى ضمه نوشتهاند ، چون زمان آنها به زمان خط نخستين نزديكتر بود » . بعضى از پژوهشگران جديد نيز در تفسير واو موجود در ( اولئك ) چنين گفتهاند . « 1 »
با همهء اين احوال ، هيچ يك از توجيهات متعدد و متداخل و احيانا پيچيدهاى كه ذكر شده تفسير صحيح كاملى كه شامل تمام مثالها باشد ، به دست نمىدهد . « 2 » آنها يك سلسله توجيهات جزئى هستند كه از نگرش سطحى به اين مثالها پديد آمدهاند . پيش از اين ضعف اساسى كه توجيه به فرق گذارى بر آن مبتنى است ، بيان شد ، چون دليل تاريخى بر خطا بودن آن داريم و ممكن است در اينجا بپرسيم كه به چه جهت كاتبان براى پرهيز از اشتباه يك كلمه به كلمه ديگر ، به افزايش هجاى كلمه روى آوردهاند ؟ در حالى كه مىتوانستند از راه آسانترى وارد شوند . مثلا در كلمه ( اولئك ) كه گفته شده زيادت واو براى رفع اشتباه است و بقيه باب هم بر آن حمل شده ، « 3 » كاتبان مىتوانستند اين اشتباه را به اين صورت رفع كنند كه كلمه را مطابق با تلفظ آن بنويسند و علامت فتحه محذوف را اثبات كنند و صورت هجايى آن چنين باشد : ( ألائك ) و بدين گونه فرق ميان آن و كلمهاى كه به آن مشتبه مىشد ، حاصل گردد و در عين حال خواندن آن براى قارى آسان باشد .
در اينجا عامل ديگرى وجود دارد كه اين گونه توجيهها را نفى مىكند و آن اينكه اساس درك تشابه در صورتهاى كلمات و اين انديشه كه راههاى مناسبى براى رفع آن در نظر گرفته شود ، چيزى نبوده كه خاطر كاتبان را در دورههاى سابق بر رسم عثمانى به خود مشغول كند ، چون كتابت و همچنين مسايل مربوط به لغت در اين دوره ، از لحاظ كثرت و فراوانى مانند دوره بعد از اسلام نبوده تا دربارهء صورتهاى كلمات و تبيين مشابهت آنها بينديشند ، بخصوص اينكه كتابت در دوره قديم از تنظيمات فكرى و اعمال نظر مستقيم به دور بوده ، همان كارى كه بعدها علماى عربى انجام دادند و در تمام سطوح قواعدى را
هامش
( 1 ) بنگريد به : جان كانتينو ، ص 151 ، 173 .
( 2 ) پيشتر ، روش ابو العباس مراكشى را در توجيه پديدههاى رسم عثمانى نقل كرديم . او افزايش واو در اين مثالها را چنين توجيه مىكرد : « و او افزوده شده تا دلالت كند بر ظهور معناى كلمه در وجود در بالاترين رتبهء آن أ » ( بنگريد به : زركشى ، ج 1 ، ص 386 ) .
( 3 ) بنگريد به : جعبرى ، برگ 225 ب - 226 أ .