رسم عثمانى يك نوع پديده نوشتارى را ارائه مىدهد كه نمونه روشنى از تأثير اتصال در كلمات به طور كلى و در رسم همزه به طور خاص مىباشد . كاتبان ( يا ابن أمّ ) را در سوره طه ( 20 / 94 ) چنين نوشتهاند : ( يبنؤم ) « 1 » تفسير اين صورت هجايى چنين است كه همزهء وصل در كلام متصل ساقط مىشود و فتحه بلند حرف ندا ( يا ) به باى ساكن ( ابن ) متصل شده و اين به كوتاه شدن فتحه بلند منجر مىشود چون در يك مقطع بسته شده قرار گرفته است و علامت آن كه همان ( الف ) است حذف مىگردد و ياى باقيمانده از حرف نداء به كلمه ( بن ) متصل مىگردد . و ديديم كه علامت فتحه بلند حرف ندا ساقط مىشود و ياء به كلمهء بعدى متصل مىگردد ، هر چند كه فتحه بلند در مثل ( يقوم ) كوتاه نمىشود . تلفظ اين كلمات به صورت متصل ، به اين منجر شد كه همزه در كلمه ( امّ ) كلمه همزهء وسطى را پيدا كند و مانند تخفيف همزه مضموم پس از فتحه ، به آن تخفيف داده شود . و از اين رو به صورت واو ضعيفى درآمد و روى و او نوشته شد و كاتبان صورت تلفظ قديمى را كه همان الف بود حذف نمودند و صورت تلفظ جديد را كه همان واو است ، اثبات كردند و كلمهها در رسم به همديگر متصل شدند گويا كه يك كلمه است .
در مثالهاى سابق مانند ( حينئذ ) و شبيه آن كه در آنها همزهء آغازين به علت وصل ، كلمه همزهء ميانى را پيدا كرده و اثر آن در رسم نيز آشكار شده است ، ملاحظه مىشود كه صورت تلفظ جديد جايگزين تلفظ قديم شده بىآنكه اثرى از آن به جاى مانده باشد ، جز اينكه كتابت ، به گونهاى كه بارها گفتهايم ، بيشتر رسمى را كه به آن عادت كرده ، محافظت مىكند و اين در حالى است كه تلفظ دچار تحول مىشود . و براى همين است كه گاهى تلفظ يك كلمه تحول پيدا مىكند بدون اينكه كتابت آن را همراهى كند و گاهى هم كتابت ، تلفظ جديد كلمه را نشان مىدهد بىآنكه صورت تلفظ قديم حذف گردد . بنابراين ، ممكن است كه كلمه ( حينئذ ) به اين صورتها هم نوشته شود : ( حين ايذ ) يا ( حينايذ ) كه در چنين حالتى صورت همزه آغازين ، در رسم ثابت مىماند و اين در كنار نشان دادن تلفظ جديد با علامت ياء است كه به تخفيف همزه مكسوره بعد از ياى مفتوحهء ضعيف ( بين بين ) مىباشد . همين طور در كلمه ( يا ابن أمّ ) نيز ممكن است به اين صورت نوشته شود : ( أوم )
هامش
( 1 ) بنگريد به : فراء : معانى القرآن ، ج 2 ، ص 313 و ج 2 ، ص 312 .