( سأوى - رأك - المأب - شنئان - المنشئات ) سقوط همزه باعث مىشود كه فتحه كوتاهى كه پيش از همزه است ، با فتحه بلندى كه پس از آن قرار گرفته ، به هم برسند ، ولى اين موجب نمىگردد كه همزه به حرف لين تبديل شود همانگونه كه در حالت تخفيف همزهاى كه ضمهء بلند دارد ، چنين مىشد ، مانند : ( قرءون - مبرءون - يدرءون - يئوس ) هرگاه در اين مثالها همزه ساقط شود ، حرف لين ضعيفى پيش از ضمه بلند حاصل مىگردد ، « 1 » ولى اين حالت در به هم رسيدن فتحه كوتاه با فتحه بلند ، حاصل نمىشود و چه بيا متكلم به جاى همزه ساقط شده ، فتحه كوتاه را طول مىدهد ، ولى اين كار منجر به پشت سر هم قرار گرفتن دو فتحه بلند مىشود و آن در لغت غير ممكن است . « 2 » صداى جايگزين از همزه در اين حالت ، هر چه باشد ، كاتب جز يك الف نمىنويسد .
ابو عمرو دانى گفته است : بيشتر مصاحف اهل مدينه و عراق را ديدم كه بر حذف الفى كه به صورت همزه است ، مانند يك قاعده پذيرفته شده ، اتفاق داشتند در جمله
لَأَمْلَأَنَّ
در هر جا كه واقع شود ، و در سه حرف ديگر ، يكى در سوره يونس ( 10 / 17 ) « اطمئنّوا » و ديگرى در سوره زمر ( 39 / 45 ) « اشمئزّت قلوب الذين » و ديگر در سوره ق ( 50 / 30 ) « هل امتلئت » « 3 » .
در مصحف تاشكند كلمه
سَأَلَكَ
( بقره 2 / 186 ) را با حذف الف ديدم به اين شكل :
« سلك » همچنين كلمه « لأملن » ( أعراف 7 / 18 و هود 11 / 119 ) و كلمه « امرءتك » ( هود 11 / 81 ) و « امرءته » ( حجر 15 / 60 و نمل 27 / 75 ) با حذف الف بود . و نيز در مصحف جامع عمرو عاص ، كلمه « اطمئنّوا » ( يونس 10 / 7 ) بدون الف بود و كلمه « لأملن » ( سجده 41 / 13 ) و « اشمزت » ( زمر 39 / 45 ) چنين بود .
اگر حذف الف در اين مثالها به چيزى دلالت كند ، نخست به اين دلالت مىكند كه تخفيف همزهء واقع شده ميان دو فتحه كوتاه ، موجب پيدايش يك فتحه بلند يا صدايى شبيه آن مىگردد و از اين رو كاتبان ، الف را كه علامت فتحه بلند وسطى است ، در اينجا
هامش
( 1 ) بنگريد به : فرّاء : معانى القرآن ، ج 2 ، ص 130 .
( 2 ) بنگريد به : ابن جنّى : الخصائص ، ج 1 ، ص 89 و ج 2 ، ص 493 .
( 3 ) المقنع ، ص 26 - 25 و مهدوى ، ص 93 ، 94 و عقيلى ، لوح 9 .