4 . كسره + همزه + ضمه .
ياى ضعيفى ادا مىشود و به شكل ياء نوشته مىشود . مثالها : ( أنبّئكم - ينبّئهم - سنقرئك ) .
از سخنان دانشمندان پيشين « 1 » چنين بر مىآيد كه همزه مضمومى كه ضمه بلند دارد و حرف قبلى آن مكسور است ، سه نوع تخفيف دارد : اوّل : سخن اخفش و عموم كوفىهاست و آن قلب همزه به ياى خالص است . دوم : تخفيف ميان همزه و واو ( واو ضعيف ) و آن عقيدهء بصرىهاست . سوم : قرائت ابو جعفر است كه كسايى آن را از عربها حكايت مىكند و آن اسقاط همزه با كسره حرف قبل است ، زيرا كه عربها خروج از كسره به ضمه را ، ناپسند مىدارند . « 2 » و براى همين است كه مثالهاى اين حالت همگى با واو نوشته شده است ، مانند : ( مستهزون - الصبون - متكون - فمالون - المنشون - الخطون - أنبونى - نبونى - تنبونه - يضهون - يتكون - ليواطوا - يطفوا ) و مانند آنها . « 3 »
شك نيست كه تخفيف همزهاى كه ضمه بلند دارد و پس از كسره واقع شده است ، در مثالهايى مانند : ( انبئكم - سنقرئك ) به اين گونه است كه آن را به صورت كسره بلند قرار مىدهد نه ياى ضعيف ( بين بين ) و دليل اين مطلب همان است كه گذشت كه خروج از كسره به ضمه ناپسند است . بنابراين ، تلفظ آنها به اين صورت خواهد بود : ( انبيكم - سنقريك ) با كسره بلند خالص . « 4 »
5 . فتحه بلند + همزه + كسره ياى ضعيفى ادا مىشود و به شكل يا نوشته مىشود . مثالهاى آن بسيار زياد است ، از جمله : ( قائم - ضائق - قائل - دائم - قائما - خائفا - طائفة - ذائقة - دائرة - سائبة - طائفتان -
هامش
( 1 ) بنگريد به : مبرد ، ج 1 ، ص 157 و زجاجى : الجمل ، ص 279 و ابو على فارسى ( حسن بن احمد ) : الحجة فى علل القراءات السبع ، قاهره دار الكتاب العربى ، 1965 ، ج 1 ، ص 160 و دانى : المحكم ، ص 140 و التيسير ، ص 23 و مكى : الكشف ، ج 1 ، ص 105 .
( 2 ) ابن يعيش ، ج 10 ، ص 55 ، 87 .
( 3 ) ابو جعفر در همه اين باب با واو خوانده است ( بنگريد به : دانى : المحكم ، ص 140 - 139 و دمياطى ص 56 و دكتر عبد الصبور شاهين : القراءات القرآنية ، ص 146 .
( 4 ) بنگريد به : دكتر عبد الصبور شاهين : مصدر پيشين ، ص 140 كه در آنجا نقل مىكند كه بعضى از قاريان با كسره بلند خواندهاند .