كلمه را در حكم همزه متوسط در حال تخفيف قرار مىدهد و كاتب از همين پديدههاى عارضى پيروى مىكند ، و گاهى هم بر اصل رسم كلمه مطابق با قاعده ابتدا و وقف ، محافظت مىكند و حروف زايدهاى كه بر كلمه داخل مىشود نيز همين نقش را دارد كه به زودى آن را توضيح خواهيم داد .
2 . نشان دادن علامتى كه جايگزين همزه وسطى در حالت تسهيل است
در بعضى از حالات تخفيف همزه ، ياء و واو ضعيفى حاصل مىشود بخصوص در حال تخفيف متعادل همزه ، ولى كاتبان را مىبينيم كه دو علامت واو ، ياى خالص را براى نشان دادن همين دو حرف در حالت بين بين ، استعمال مىكنند ، مانند استعمال نون خالص جهت نشان دادن نون اخفا شده در مثالهاى ( إن ثاب ، إن ظهر ، إن شاء ، إن قال ) در حالى كه ميان اين دو اختلاف صوتى وجود دارد ولى كاتبان چنين احساس كردهاند كه آنها شاخههاى فرعى يك خانواده هستند و لذا هر دو را با يك علامت نوشتهاند و به نظر مىرسد كه اينجا هم مطلب به همينگونه است و همزه مكسوره بعد از يك حرف مفتوح در حالت تخفيف تبديل به يايى مىشود كه كسره آن ربوده شده است همانگونه كه علم الدين سخاوى گفته است « 1 » و يا به طرف كشيده مىشود همانگونه كه مبرد گفته است و در كتابت با علامت ياء نوشته مىشود هر چند كه در حقيقت ياى خالص نيست ولى نزديك به آن است و چيزى كه به چيزى نزديك باشد گاهى حكم آن را پيدا مىكند هر چند كه عين آن نيست . و چنين است كه همزه در حال تخفيف حكم ياى خالص را مىيابد و به صورت ياء نوشته مىشود . « 2 »
ابن الجزرى اين حقيقت را در رسم همزهء تخفيف داده شده يعنى در رسم علامتى كه جايگزين همزه در حال تخفيف باشد ، شبيه يك قاعده عمومى كرده و مىگويد : « 3 » « اگر همزه در حال تخفيف ، الف و يا مانند الف باشد ، به صورت الف نوشته مىشود و اگر ياء و يا مانند ياء باشد به صورت ياء نوشته مىشود و اگر واو و يا مانند واو باشد به صورت واو
هامش
( 1 ) المقتضب ، ج 1 ، ص 155 .
( 2 ) بنگريد به : دانى : المحكم ، ص 105 - 104 .
( 3 ) النشر ، ج 1 ، ص 446 و بنگرى به : ما رغنى ، ص 210 .